(Tırki cêro)

Mustafa Tiğrek

Ez Rı‘ha ra ageyraya. Hewa boll germ bi. Rı‘ha zi germ bi, la germiya ujay hışk bi. Germiya İstenboli nemına (rutubetli), merdımi fetısnena.

Rojê ez kûçe dı geyrayê, raştê me‘hlımê xo ameya. Ma piya thayn qısey kerd. Ez newe ame biya Rı‘ha ra, ey-ra mı qala ujay kerd. Me‘hlımi va:

-        Werdış u şımıtış wa to rê bo. To çı di, se kerd, ey ma rê vajı.

Mı zi va:

-        Ekı merdım qala werdış u şımıtışê xo nêkero, çırê şıro Rı‘ha?

Ma piya hûway. Ma va “Wına pay ser nêbeno, ma şırê cayê dı ronışê, çay bışımê.” Ma şi, kafeyê dı roniştiê.

***

Me‘hlım, Me‘hlımê zıwanê Dımliyo. Rojê, ders dı mı ey ra pers kerd bı:

-        Vanê kı, Dımli lehcey Kurdiyo. Ekı wınao, çırê? Ekı niyo, çırê?

Me‘hlımi qolê xo akerd û tavılê wıni mend bı; dıma destê xo hêdi hêdi vera pê ardi û zey anıştışê pırpırık, wıni bêveng ardi bi pêser. Destê xo, zey çepıki kerdi jew û ma rê musnay bi:

-        Wınaê, wırdına zi zey pêyê. Qe ferq çınyo. Xora şıma do zi dersan dı bıvinê.

No Me‘hlım, o Me‘hlımo.

***

Oyo kı ray ra ameyo, ez biya. Xeberi mı dı bi. Ey ra zi, vêşi qıseykerdış kewt mı ser. Mı qala werd û şımıtê xo kerd. Mı qala şerbetçi, kebapçi, cıgerci, çayci, tatlıci kerd. Mı embaziya xo’ya inan ra qal kerd.

Şerbetçi ray sero bi, o rayberê mı bi. Rı‘ha dı mı rê çı lazım bıbo se, ez şiyê, mı ey ra pers kerdê.

Mı çend fıni tepsiya xo kerdı ‘hadıre û berdı fırûn. Goşti koti ra bıherina, şamık û isoti wa seni bıbê... Mı pêro şerbetçi ra pers kerdê.

Dıma mewzu ame, resa Tıtunrotoği. Mı va:

-        Xoce, Tıtunrotoğ; Dımli, Kırdasi, ‘Erebi û Tırki zano. Mı ey ra pers kerd; Dımli lehceyo ya zi zıwano bino? Tıtunrotoğ weyna mı ra, destê xo akerdi, wıni mend, fe‘hm nêkerd kı ez çıçi pers kena û bı şaşey va: “Babetnao. ‘Eyni niyo. Zıwano bino.”

Me‘hlımi çiyê nêva, bes goştarey kerd. Mı dewam kerd:

-        Çayci ‘Eli ame ma het, ma ey ra zi pers kerd. Va: “Qe elaqa pê ra çınya. Piyê mı Kırdasiyo. Maya mı Dımliya. Maya mı pêrdê mı dı Kırdasi qısey kena. Çıkı piyê mı Dımli fe‘hm nêkeno. Thayn fe‘hm bıkero se zi, nêşeno qısey bıkero. Ma keye dı marda xo dı Dımli, pêrdê xo dı Kırdasi qısey kenê.”

Me‘hlımi veng nêda, bes cayê xo dı thayn xo lûna. Mı va:

• Jû zi Çaketçi Xelil est bi. O Kırdasi bi. Ma ey ra zi pers kerd, ey va: “Eyniyê.” La ey Dımli nêzanay bi.

Me‘hlım tavılê bêveng mend. Thayn fıkırya; mı va qey o do fına o ‘çepık‘ê xo bıkero, vajo: “Wınao, zey pêyê.” La no fın wıni nêkerd. Çımê cı berqıyay, hûwayışê cı bınê feki ra bı. Va:

-        La, to û bazırgananê Sûkıjan, şıma ez iqna kerda kı Dımli ciyao.

Me‘hlım hûwa. Ez weynaya cı ra; o boll ra‘het bi. Hûwayışê cı ze ki vatê “Ma qala ilmi kenê, tı qala bazırganan kenê.”

Mı va:

-        Tı raşt vanê, Xoce! Helbet wına nêbeno. Gerekê jû ‘geyraoğ’ (seyyah) bêro. Şıro çarşiyê Rı‘ha, bazırgananê Sûkıjan ra qısey bıkero u dıma yazı bıkero. Hirê sey serri dıma zi Malmisanıj do ey bıwano û qala ey bıkero…

Mı destê xo zey Me‘hlımi akerdi û dıma zey çepıki ardi pêser:

-        Ma do o wext, ‘ilmi’ iqna bıbê!"

Me‘hlım nêhûwa. No fın ez hûwaya.

***

Ewliya Çelebi ve Tütüncüm II

Urfa‘dan döndüm. Hava çok sıcaktı. Urfa da sıcaktı ama oranın sıcağı kuruydu. İstanbulun sıcağı nemli, insanı boğuyor.

Bir gün sokakta geziyordum, öğretmenime rastladım. Biraz konuştuk. Urfa‘dan yeni dönmüştüm o yüzden, oradan bahsettim. Öğretmen:

-         Yeme içme senin olsun. Ne gördün, ne yaptın, onu söyle, dedi.

Ben de:

-         Eğer insan yediğinden içtiğinden bahsetmeyecekse, neden Urfa‘ya gitsin? Dedim.

Birlikte güldük. “Böyle ayaküstü olmaz, gidip bir yere oturalım, çay içelim” dedik. Bir kafeye gidip oturduk.

***

Öğretmen, Dımli (Zazaca) dili öğretmenidir. Bir gün derste sormuştum:

-         Diyorlar ki Dımli (Zazaca) Kürtçenin lehçesidir. Eğer öyleyse, niye? Eğer değilse, niye?

Öğretmen kollarını açıp, bir an için öyle durmuştu; Sonra ellerini yavaş yavaş birbirine yaklaştırmış, kelebek konuşunun sessizliğiyle üst üste getirmişti. Ellerini “alkış” gibi birleştirmiş ve bize göstermişti:

-         Böyledir, ikisi de birbiri gibidir. Hiç fark yoktur. Zaten siz de derslerde göreceksiniz.

Bu öğretmen, işte o öğretmendir.

***

Yoldan (seyahatten) gelen bendim. Haberler bendeydi. O yüzden payıma daha fazla konuşmak düştü. Yediğimden içtiğimden bahsettim. Şerbetçi, kebapçı, ciğerci, çaycı, tatlıcıdan bahsettim. Bunlarla arkadaşlığımdan bahsettim.

Şerbetçi yolumun üzerindeydi, benim rehberimdi. Urfada neye ihtiyacım olursa, gider ona sorardım.

Kaç kere tepsi hazırlayıp fırına götürdüm. Eti nereden alayım, domatesler, biberler nasıl olsun hepsini şerbetçiden sorardım.

Sonra konu döndü dolaştı tütüncüye geldi. Dedim ki:

-         Hocam, Tütüncü; Dımli (Zazaca), Kürtçe (Kurmanci, Kuzey Kürtçesi), Arapça ve Türkçe biliyor. Ona Dımlinin lehçe mi yoksa farklı bir dil mi olduğunu sordum. Tütüncü bana baktı, ellerini açtı, öyle kaldı. Ne sorduğumu bile anlamadı. Şaşkınlıkla “Farklıdır. Aynı değildir. Başka dildir” dedi.

Öğretmen bir şey demedi, sadece dinledi. Devam ettim.

-         Çaycı Ali geldi yanımıza. Ona da sorduk: “Birbiriyle alakası yok. Babam kürttür. Annem zazadır. Annem babamla Kürtçe konuşuyor. Çünkü babam Dımli anlamıyor. Biraz anlasa bile konuşamıyor. Biz evde annemizle Dımli, babamızla Kürtçe konuşuyoruz” dedi.

Öğretmen ses etmedi, sadece biraz yerinde kımıldadı.

-         Bir de Çeketçi Halil vardı. O Kürt idi. Onada sorduk: “Aynıdır” dedi. Ama Dımli bilmiyordu, dedim.

Öğretmen biraz sessiz kaldı. Biraz düşündü. Zannettim yine ellerini “alkış” gibi birleştirip “Böyledir, birbiri gibidir.” Diyecek. Ama bu sefer öyle yapmadı. Gözleri parladı. Bıyık altından gülümsedi:

-         Sen ve çarşı esnafı, siz beni Dımli‘nin ayrı dil olduğunu ikna ettiniz.

Öğretmen güldü. Baktım, çok rahat görünüyordu. Gülüşü sanki “Biz bilimden bahsediyoruz, sen esnaftan bahsediyorsun” der gibiydi.

Dedim:

-         Doğru diyorsun, Hocam! Elbet böyle olmaz. Bir gezgin (seyyah) gelecek. Urfa çarşısına gidecek, çarşının esnafıyla konuşacak ve sonra yazacak. Üç yüz sene sonra Malmisanıj bunu okuyacak, bundan bahsedecek…

Ellerimi öğretmen gibi açıp, sonra alkış gibi birleştirdim:

-         O zaman “bilimsel” olarak ikna olacağız.

Öğretmen gülmedi. Bu sefer ben güldüm.