NAMEY TAY ÇÌYAN-1

KOYO BERZ

Not: Ez bı Tırki namey tay çiyan, vıllık, vaş u herwına nêzana.
Bazı isimlerin, ot, çiçek vb. Şeylerin Türkçesini bilmiyorum.


 


             ALFABA DIMILÌ (ZAZAKÌ)
 
      Nuşay (Herfê) Alfaba da Zazaki

A a: Aşmi, Azmin, Arwêş, Adır, Asın
B b: Bostan, Baxçe, Bewranı, Bızı, Belluy, Bir, Ban
C c: Cami, Cahni, Cıwên, Cıtı, Cıtêr, Cew, Camêrd
Ç ç: Çım, Çılçıle, Çıle, Çıwal, Çewres, Çıhar, Çıme
D d: Ded, Dedkeyna, Deza, Dıje, Dahri, Dahlı, Demaşkül, Deye
E e: Espar, Este, Estanıkı, Estorı, Ereb, Erbana, Engurı
Ê ê: Êga, Êgan, êca, Ê amey, Ê şi, Êmış, Êm, Êre, Êrxat,
F f: Fêsat, Fitne, Fetbaz, Fêlbaz, Fil, Fexri, Fırig, Fino
G g: Gemi, Goşt, Gılgıl, Gozêrı, Gırze, Gıdiş, Gıdi, Gemı
H h: Hewn, Henar, Heqibe, Hadre, Hewt, Hewtay, Helısna, Hak
I ı: Iskıjı, Incilı, Istare, Istanıki, Incılewr, Irq
‹ i: ‹rbıq, ‹skeme, ‹nı, ‹nan, ‹man, ‹sot
J j: jahr, jew, Ju, Jewbini, Jondes (11), Jan, Jindar
K k: Ko, Kere, Kewani, Keye, Kemer, Küftey, Kuze, Koterı
L l: Lemı, Limın, Loqme, Lu, Leyr, Lıngı, Lew, Loqrey
M m: Mundi, Meyıt, Mast, Mıroy, Merdım, Mezbut, Maşıkı
N n: nebi (Mısri), Newe, Necarey, Neçarey, Nengu, Nequrı
O o: Osman, Oşt, Over
Q q: Qamiş, Qırêncıle, Qırı, Qeytan, Qawını, Qesıba, Qalı
P p: Pere, Pastêx, Pinc, Pêlek, Pewte, Peme, Pine
R r: Rez, Resen, Roj, Ro, Rıwen, Rew, Rot, Rız
S s: Sımer, say, Sur, Sınıxın, Sir, Sipe, Sinor, Sewl
Ş ş: Şewı, Şıwane, Şewq, Şewşewokı, Şımıt, Şıt, Şorba
T t: Tuy, Tası, Tazi, Tewqı, Tızbey, Terine, Terwende, Tewre
U u: Umış, Urfa, Umışbiyayen
Ü ü: Ülq, Ümetı, Ümır
V v: Vamı, Veyvı, Veyve, Va, Vaydeya, Vara, Vırıt, Vewrı,
W w: Waşti, Waşte, Wesar, Werdegı, Wışk, Wede, Wend, Wendewan,
X x: Xewxı, Xeyar, Xapeyna, Xort, Xatunı, Xal, xalza, Xalkeyna, Xas
Y y: Yeqin, Yasi, Yastıxı,
Z z: Zımıstan, Zahf, Zor, Zerdali, Zıbunı, Zımbêli, Zengı

Not: Bê nê nuşan çıharna nuşay estê kı bol tay yenê karardenı. Ê nuşay nê yê:
E’e’: E’mır, E’mer
L’l’: L’ınci
H’h’: H’erı
X’x’: X’erdel, X’ele, X’ezal
Herunda işaret ser nayenda nê nuşan kes şeno nê nuşan ra dı nuşan pê vero kar biyaro.
Mesela: L´ınci=Llınci, E´mır=Eemır, H´erı=Hherı, X´ele=Xxele u herwına.

Nuşey (Tip, herf) gırdi

A-B-C-Ç-D-E-E’-Ê-F-G-H-H’-I-‹-J-K-L-L’-M-N-O-Q-P-R-S-Ş-T-U-Ü-V-W-X-X’-Y-Z (35 Nuşey Alfabada Dımıli estê)

Nuşey werdi

a-b-c-ç-d-e-e’-ê-f-g-h-h’-ı-i-j-k-l-l’-m-n-o-q-p-r-s-ş-t-u-ü-v-w-x-x’-y-z

     NUŞAY BÊVENGÌ (Vengnêdayenı)

Bb, Cc, Çç, Dd, Ff, Gg, Xx, Hh, Jj, Qq, Kk, Ll, Mm, Nn, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Ww, Vv, Yy, Zz.

   NUŞAY BIVENG‹ (Vengdani, vengdari)

Aa, Ee, Êê, ıı, ‹i, Oo, Uu, Üü    

       WENDENI U NUŞNAYENA NUŞAN (herfan,Tipan)
        A
Adır wekerd.
Adır kewt acı.
Ardwan arışan tahneno.
Arwêşo taziyerı ver remeno.
Purtiya Arwêşan zahf nerm u xaseka.

       B
Belluy adır dı teqenê.
Bedır nêşıno Wendexane.
Bola çarwan amê dewı.
Bola çarwandê ma ya koy sero çerena.
Bıray mı ame mı hetı.
Bermi qeçkan rew yeno.

       C
Cewê ma ameyo çinayenı.
Cıtêri cıtı kenê.
Cahniya ma bi estorı.
Cıwênan sero qeçeki tul kaykenê.
Serê Cıwênan duzo.
Cıni welatê ma zahf zahmetey ancenê.

        Ç
Çımi nêbê kes verê xo nêvineno.
Çım organê ma yê vinayeno.
Çımê dışmenan bıvıjiyê, çorşmey ma gırot.
Kes Çay şımeno.
Çıweya kes dewari rameno.
Çarwey gema Çıraynayenı.
Çorşmey erdan kes teli keno kı, dewar nêdekewo.
Beşila Çıhar letey kı, letey çıhari bıdı mı.

          D
Dora ma şıkiyê, rüwen cı ra rıjiya.
Dola dewda ma zahf xoriya.
Deynê enbazi mın o yo, vanê ez ê deynê xo bıda.
Dewran, dewranê dışmenandê ma yo.
Dezay mı dewı ra rema, ame mı hetı.
Deve baro gıran wegêno.
Demserı ra demê wesariyo.
Dara qıznawan qıznawi tepşena.
Dıje bı roj xo nımneno, şewı vıjêno u geyreno.
Darkütık darandê gozêran sera war nino.

           E
Emer ame key xalan.
Emre to derg bo.
Erugan Erugi tepıştê.
Daranê Erugan emser vıllıkê xo rıjnay.
Emser teney ma weş ame.
Ewro ez do şıra key xaldê xo.
Ella zano to serd gıroto.
Enbazê mı pêro şi Diyarbekır.
Embıryanê ma bol rındiyê.
Çiyê enbazeyda qeçkinı kesi vira nêşıno.

              Ê
Ê ma ra niyê.
Ê ma xo ra tersanenê kı vajê ma Zazayê.
Ma yê nêşenê birê pêser kı, ma xo bıdê eşkera kerdenı.
Ê kı a ray ra şınê, ê dewıjê ma yê.
Ewro taynê malê ma wenê, meştı tayna do birê u burê. 

                 F
Fatımı şi erdan miyan.
Welatê ma dı Fabriqey çıniyê.
Ewro sinema dı filımê Yılmaz Güneyo kaykeno.
Fistanê a keyneko erd ra şıno.
Fitnelıxey kerdenı qet weşı niya.
Xıdır fetbazê do bol gırdo.
Qeçeki fit kerdi u vera pê day.
Fenı bı ma kerda u fermanê ma veto.
Kamoreyo Filozofi waneno.

              G
Gewa çarwandê ma qeçkan xılnaya.
Gewê wışki cordê dewda ma dı rê.
Gawanê dewda ma çarwey vıradayê u remayo.
Gemiya dewda ma comê (gomê) awda roy bi u pede şi.
Gangêr ganê to bıgiro.
Şo estorı tepşı u gemi cı fek kı.
Zey gülandê wesariya keynan xo xemılnayo.

              H
Heqê to çıniyo tı şari rê heqaretey bıkerê u nengi bıçinê.
Dewa Hedroy roy verdı ra.
Hadreyeya xo bıkı ma do nezdi ra şırê.
Ma heqê xo kesi rê nêdanê werdenı.
Henarê Qetini henarê qatırbaşiyê.
Dewıjê ma Henarandê tırşan ra awı vejenê.
Homa to ra razi bo.
Hesenê xalano Sêwregı dı waneno.


             I
Ispıji kewtê to?
Dara Incılewrdê serdê dolı şıkiyê.
Ma zımıstani ıskıjan ra xoşawi vırazenê.
Ma Zaza'y ırqdê Ari ra yê.
Istanıkê (estanıkê) ma bol bı maneyê.
Zımıstani dı dewan dı şan ra heta şewra ma pê rê ıstanıki vanê.

              Ì
Ìtiqatan rê hürmetê mı esto.
Ìlım kotidı beno wa bıbo, şo bıvinı u bıwanı.
Ìma ma key xo berdo Adına.
Şarê Ìrani qewmdê Ari ra yo.
Ìman u pere kêdı dı ro belli nêbeno.
Welatê ‹ngılızan ‹ngılistano.
Ìbrahim Pêxember Rıha ra bı.
Tı vanê ilam do zey mı bo?

             J
Jewbiyayenı kesi kena bı qüwet.
Bıray mı no qıj jewjiya.
Jew jew fını bêri ma xo rê roşê.
Ju ju fını cınê to yenê to sere, tı fınê ra hêrs benê.
Jew lacek ame u şı key xaldê mı.
Vanê ma jewbê kı ma bışê destan bın ra xo bıreynê.
Jew camêrd u ju cıniyayê kemeri sero kardi çinenê.
Jondess qedina u kewt dıwêss.
Na jan u jandarey ma werdi.

                K
Key ma verê ney hirıs serı veror dewı dı bı.
Ma rê vanê key Babo'y.
Keynanê dewda ma hemını xo xemınayo u şiyê roşandê Kormıkani.
Keyneyê ini sero çına şüwenê.
Piyê mı şı mêşedê ma dı koli bıkero.
Ma werxan u doşeganê xo kenê külinı miyan.
Ma tenanê xo kenê küwariyan miyan.
Koterı darda venêrı sero halin vıraşto.
Kürbeşi emser ma ya beşiley nêverday.

               L
Lacê dedê mı şiyo Stanbol.
Laya Zencıçurı werıştı bi, ma nêşa cı ra bıvêrê.
Lazımo ma qandê welatê xo bıgırweyê.
Mı va ma şırê labırê ey va nê.
Laco boka tı bê loqrey to bıvıjiyê.
Leyrê Bewranan halinandê xo ra peray.
Lazımeya ma bı şardê ma esta.
Loqmey xo gırd dekerd cı qıra mend.
Lome mekı yeno to zi sere dı.
Delı leyri vetê.


              
M
Mal u mülkê ma heme talan u wêran bi.
Dışmeni dest nayo mal u mülkdê ma ser.
Mırwêranê dewda ma emser bol mıroy tepıştê.
Kes do metin bo kı, kes nêşo rew rewi miyaneyê kesi biyaro erd.
Mabêndê dı adıran dı şarê ma yo veşeno.
Meydan meydanê dışmenandê ma yo.
Ez mesulê meselandê xo ya.

                 N
Nankoro zey to mı qe nêdi.
Mı bı çımandê xo ya nêdiyayê mı do bıvatê o yo zuri keno.
Namey ma şaranê binan ma ra gıroto.
Namdarê welatê ma boliyê.
Ez zana niyetê to bol xırabo.
Nımazê dıhirı qeza kerd.
Neçarey tım bellay seri ya.
Necar, necarey keno.
Merdımo neçar xo rê çınê bo ey rındêri yo.

               O
Ordiyanê Osmaniyan u ê Farısan welatê ma talan u wêran kerd.
Osman çıhar xelifan ra jem bı.
O laceko bol wınêno ma ra.
O yo yeno, labırê tenyayo.
Oşt va kütık lawa.
O ca cay bawkalandê ma yo.
Ma ya Otonomi yan zi federe bıwazê.
O kı xo u şarê xo nêzano o tım bındesto.
Osmaniyan bol şari wertera hewaday.

                   Q
Qandê mı to nêva, qandê xo to va.
Qelunêda kalıkdê mı estı bi, bol weşı bi.
Qey ti yê emel nêkenê ez do bira.
Qet to mı rê nêva, ez do no hefte şıra.
Qandê çıçi to nan nêwerd?
Qesıba mayandê ma qahran ver qüli biyê.
Qahr u qotıkê nê dınyay qet nêqedêno.
Maya mı bol weş qatmey vıraştê.

                  P
Partiyêda ma bıbıyayê, ewro şari do ma zi bısınasnayê.
Ma şarê do bol peyra mendeyê.
Ma ne peyni u ne zi verniya xo hesıbnenê.
Maya mı bol weş qılêncey pewtê.
Ma rewtê bandê xo heme pati u pêsero ronay.
Purti to sereya nêmenda, porê to heme ruçıkyayo.
Paliya ma qediyê, ma şeley xo berdi çıwêni ser.
Pemê ma emser bol weş ame.



               R
Rewnayo ma pê nêdiyo.
Rew rewi to raya xo tiyanan nêvıstê, ewro seni bı?
Vanê kes raşt u raşt şıro meselandê xo ser.
Remzanê ma emser heme erdê xo kerdê peme.
Rayberê ma bıbıyayê, hereketê ma zi biyê.
Ray dewandê ma heme kert u kortiyê.
Fırt va u rema şi.
Menga Roci amê u ravêrdı ma roce nêtepışt.

              S
Sêwregı suka ma ya.
Seyid Rıza qehremanê do bol gırd bı.
Şêx Seid serdarê hereketê serda 1925 an bı.
To nêşa soyınê xo biyarê?
Hereketêdê kesi çınê bo kes nêşeno ser kewo.
Serbestey heme şaran rê amê ma rê niyamê.
Nezdi ra herb esto, cora sewqiyati dest pey kerdo.
Sirımı zi zey piyaziya tuna.
Ez zana sera se to raşt nêva.
Mı sond werdo, ez fına o keye nêşına.

              Ş
Şewra ra heta şan ma gırweyênê, ma zor pizeyê xo vejenê.
Şewqê aşmida pancêsi dayo awı ro.
Bol şewê xırab u tersıni ma di u ravêrnay.
Şerefê insani heme çiyê insaniyo.
Dışmeno şan u şerefdê ma ya kaykeno.
Bahdê iskence kerdenı şewat kewt gandê mı ser.
Xalê mı nê Şerifi key xo dewı ra barkerd u şı Adına.
Maya mı şamiyê bol weşê tamınıni vıraştê.

                T
Tamê e şamandê a marda mı fekdê mı dı mend.
Têtewr ma arêkerdi u berdi qeraqol.
Temenê mı u ê lacdê xaldê mı jewo.
Tewelutê pêrdê mı, tarixê serehewadayenda Şêx Seid'i yo.
Tal u tun, tırş u şirın heme kerd têtewr.
Tarixê şardê ma bol tari dı mendo.
Tewrey xo berzan ra degrot u berd.
Dıqeçkan têmane kerd, kesi nêşa qedê kesi bo.

                U
Umışbiyayenı karê do bol rındo, kes bışo umışê pê bo.
Dewıjê ma u ê dewda Miyaduniya umışê pê bi.
Enbıryanê ma yê Kürdi şareya ma umışê ma nêkenê.
Urfayıji bol tun wenê.
Werdena bol tunı pizi rê zerara.

                Ü
Ümrê mı no kı mendo zi do xeribey dı bıqediyo.
Ne Kürdi u ne zi Türki şareya ma wazenê.
Ümeta ma ümetêda bındesta.
Edet u kültürê ma yo roj bı roj pede şıno u vıni beno.
Ülqê to çırê hend tengo?

              V
Vatenêda to esta bê mı rê vajı?
Vetenı u nuşnayena pêsero ki xeylê wext gêna.
Veramyayey ma şardê xo rê nê, şarandê binan rê tım gırweyayê.
Ver u peyê to belli niyo, ti yê se vanê u se kenê?
Serey xo gırot u vera cêr rema u şı.
Veyvı veyvı kerdı, nê estorı ser u berdı.

                 W
Welatê ma welatê do bındesto.
Ma nêzanê ma çı wellı xo sere ro kerê?
Wıllı-billı ti yê raşt nêvanê.
Welwele varayo welatê ma ser.
Qeçeko welzınya boka Homa kesi nêdo.
Warê ma, welatê bawkalandê ma ya.
Wendewani wendexane dı wanenê.

              X
Xeylê wexto ma pêra duri kewtê.
Xezalı u Xanıma şiyê çari.
Xozi darê ıncılorandê ma heme patê.
Riçalê xewxan bol weşo.
Xeyari cıkerdi u berdi ini sero pati.
Xelil şı sukı xo rê çi keyi bıherino.
Xofê tersi fınê kewto cı pize.
Xırarê sımer degrot u berd dewari rê.
Keynan xo xemılnayo, kenê şırê veyve.

                  Y
Yeqin bıkı, ez to ra bol hes kena.
Yarmeteya kerwayandê ma ma rê bol biya.
Ya ma ra, ya inan ra.
Ya mendenı ya nêmendenı.
Dışmen yeno dewanê ma hemını veşneno.
Kam beno qüwet yeno ma inkar keno.

                 Z
Zebaniyê kêberdê Cahnımi vero raya zalıman pawenê.
Bol zalımê zordari vıjıyayê zor danê ma Zazayan.
Zülümkarna do zey to mı nêdi.
Zekı mı to rê va tı wıni bıkerê tı do qezenc kerê.
Şarê ma zahf peyra mendo.
Zıbunı Erebi danê xo ra.
Piyê mı zewtı dê mı ro, ey sera ez iflah nêbiya.


 


Amyayox=gelen, gelici.                               
Arêkerdox=toplayan, toplayıcı.
Çinayox=biçen, biçici.
Deştox=diken, dikici.
Şiyayox=giden, gidici.                  
Şımıtox=içen, içici.
Kerdox=yapan, yapıcı.         
Pawıtox=1-bekleyen, bekleyici, 2-bekçi.
Pewtox=pişiren, pişirici.
Varnayox=yağdıran.
Vaydayox=savuran.
Werdox=yiyen, yiyici.
Xoradayox=giyen, giyici.
 

 
Fiilê (verbê) karkerdenı

Adır wekerdenı-wekerdış=ateş yakmak.
Adır wekerdox=ateş yakan.
Aşle kerdenı-kerdış=aşılamak.
Aşle kerdox=aşıliyan, aşıcı.
Çım teyakerdenı-akerdış=göz açmak, aşı yapmak.
Bar kerdenı-kerdış=yüklemek.
Bar kerdox=yükleyen, yükleyici.
Bırnayenı-bırnayış=kesmek.
Bırnayox=kesen, kesici.
Boxım kerdenı-kerdış=parçalamak, boğumlara ayırmak.
Boxım kerdox=parçaliyan, boğımlayan.
Cema kerdenı-kerdış=toplamak, üst üste yığmak.
Cema kerdox=toplayan, üst üste yığan.
Cıtı kerdenı-kerdış=çift sürmek.
Cıtı kerdox=çift süren.
Cıwên kerdenı-kerdış=harmanlamak.
Cıwên kerdox=harmanlayan.
Çiri kerdenı-kerdış=kayısı kurutmak.
Çına şıtenı-şıtış=elbise yıkamak.
Çına şıtox=elbise yıkayan.
Degrotenı-degrotış=doldurmak, koymak, şişirmek.
Degrotox=dolduran, koyan.
Dês kerdenı-kerdış=duvar yapmak, örmek.
Dês kerdox=duvar ören.
Dêzı kerdenı-kerdış=üst üste yığmak, dizmek (odun, çalı çırpı gibi).
Dêzı kerdox=üst üste dizen, yığan.
Dilım kerdenı-kerdış=dilimlemek.
Dilım kerdox=dilimleyen.
Dindayenı-dindayış=çevirmek, dökmek.
Dindayox=döken, çeviren.
Felhan kerdenı-kerdış=sürmek (tarla vb).
Felhan kerdox=süren.
Gıdiş kerdenı-kerdış=biçilen buğday vb şeyleri üst üste dizmek.
Gıdiş kerdox=üst üste dizen.
Herı kerdenı-kerdış=topraklamak.
Herı kerdox=topraklayan.
Kalan kerdenı-kerdış=ekin, sebze vb şeylerin içinden yabancı otları temizlemek.
Kalan kerdox=ekin, sebze vb şeylerin içinden yabancı otları temizleyen.
Kaxi kerdenı-kerdış=armut kurutmak.
Kaxi kerdox=armut kurutan.
Kerge kerdenı-kerdış=üzümden, pestil, bekmez vb yapmak.
Kerge kerdox=üzümden pestil, bekmez vb yapan.
Keweynayenı-keweynayış=dağlamak (yara vb şeyleri).
Keweynayox=dağlayan.
Kıncı rıjnayenı-rıjnayış=susamı kabuğundan çıkarmak.
Kınci rıjnayox=susam çıkaran.
Koli kerdenı-kerdış=odun yapmak, odun kırmak.
Koli kerdox=odun kıran, odun çıkaran.
Komır kerdenı-kerdış=kömür yapmak.
Komır kerdox=kömür yapan.
Kozigı kerdenı-kerdış=kömür yapmak için odunları üst üste yığmak.
Kozigı kerdox=kömür yapmak için odunları üst üste yığan.
Lete kerdenı-kerdış=parçalamak.
Lete kerdox=parçalayan.
Leyri kerdenı-kerdış=yuvarlatmak.
Leyri kerdox=yuvarlatan.
Lox kerdenı-kerdış=loğlamak (topraklı damı silindirlemek).
Lox kerdox=loğlayan.
Merı kerdenı-kerdış=belemek.
Merı kerdox=beleyen.
Mışewre kerdenı-kerdış=tartışmak, münakaşa etmek.
Mışewre kerdox=tartışan, münakaşa eden.
Nal kerdenı-kerdış=nallamak.
Nal kerdox=nallayan.
Nexşnayenı=nakışlamak.
Nexşnayox=nakışlayan.
Nıqar kerdenı-kerdış=taş vb şeyleri ucu sivri çekiçle düzeltmek, desenlemek, süslemek.
Nıqar kerdox=düzelten, süsleyen.
Pak kerdenı-kerdış=temizlemek.
Pak kerdox=temizleyen.
Pali kerdenı-kerdış=ekin biçmek.
Pali kerdox=ekin biçen.
Pajıtenı-pajıtış=kabuğunu soymak.
Pajıtox=kabuğunu soyan.
Percin kerdenı-kerdış=perçinlemek, çitlemek.
Percin kerdox=çitleyen, perçinleyen.
Pırojını kerdenı-kerdış=kalburden elemek.
Pırojını kerdox=kalburdan eleyen.
Pıroşnayenı-pıroşnayış=devşirmek.
Pıroşnayox=devşiren.
Pur kerdenı-kerdış=kabuğunu soymak.
Pur kerdox=kabuğunu soyan.
Rez bırnayenı-bırnayış=bağ kesmek, budamak.
Rez bırnayox=bağ kesen, budayan.
Serad kerdenı-kerdış=büyük gözlü kalburdan elemek.
Serad kerdox=büyük gözlü kalburden eleyen.
Sergırotenı=üstünü, başını kapatmak.
Sergırotox=başını kapatan.
Sewq kerdenı-kerdış=sevk etmek.
sewq kerdox=sevk eden.
Si şıktenı-şıkıtış=taş kırmak.
Si şıkıtox=taş kıran.
Şalge kerdenı-kerdış=meyve, sebze vb şeyleri uzun kalması için ehemiyetli yerlerde saklamak, muhafaza etmek.
Şalge kerdox=saklayan, muhafaza eden.
Şele kerdenı-kerdış=biçilen ekinleri harmana taşımak için dizip yüklemek.
Şele kerdox=biçilen ekinleri dizip yükleyen.
Teli kerdenı-kerdış=dikenlemek.
Teli kerdox=dikenleyen.
Tuy rıjnayenı-rıjnayış=dut ağacından dut dökmek, devşirmek.
Tuy rıjnayox=dut döken, devşiren.
Velg cınayenı-cınayış=hayvanları kışlık meşe yaprağı hazırlamak.
Velg cınayox=hayvanlara kışın yemek için meşe yaprağı hazırlayan.
Werdi kerdenı-kerdış=ufaltmak, kırmak (taş, odun vb kırmak, ufalamak, parçalara ayırmak).
werdi kerdox=parçalayan, ufaltan.
Wışk kerdenı-kerdış=kurutmak.
Wışk kerdox=kurutan.
Xele şıtenı-şıtış=buğday yıkamak.
Xele şıtox=buğday yıkayan.
Xışık vetenı-vetış=pamuk kozasından pamuk çıkarmak.
Xışık vetox=pamuk kozasından pamuk çıkaran.
Zıbıl kerdenı-kerdış=göbrelemek.
Zıbıl kerdox=göbreleyen.


Halê fıilan (Verban)

Amyayox-amyayış-amyayenı=gelen-gelmek-gelmek.
Antox-antış-antenı=çeken-çekmek-çekmek.
Ardox-ardış-ardenı=getiren-getirmek-getirmek.
Berdox-berdış-berdenı=götüren-götürmek-götürmek.
Bırnayox-bırnayış-bırnayenı=kesen-kesmek-kesmek.
Cınayox-cınayış-cınayenı=yontan-yontmak-yontmak.
Cınıştox-cınıştış-cınıştenı=binen-binmek-binmek.
Çarnayox-çarnayış-çarnayenı=gezdiren-gezdirmek-gezdirmek.
Çinayox-çinayış-çinayenı=biçen-biçmek-biçmek.
Çımkerdox-çımkerdış-çımkerdenı=gözetleyen-gözetlemek-gözetlemek.
Dawıtox-dawıtış-dawıtenı=sıvayan-sıvamak-sıvamak.
Dayox-dayış-dayenı=veren-vermek-vermek.
Deştox-deştış-deştenı=diken-dikmek-dikmek.
Eştox-eştış-eştenı=atan-atmak-atmak.
Fetısnayox-fetısnayış-fetısnayenı=boğan-boğmak-boğmak.
Geyreyox-geyrayış-geyrayenı=gezen-gezmek-gezmek.
Gırotox-gırotış-gırotenı=alan-almak-almak.
Gırweynayox-gırweynayış-gırweynayenı=çalışan-çalışmak-çalışmak.
Hadrekerdox-hadrekerdış-hadrekerdenı=hazırlayan-hazırlamak-hazırlamak.
Karkerdox-karkerdış-karkerdenı=çalışan-çalışmak-çalışmak.
Karıtox-karıtış-karıtenı=eken-ekmek-ekmek.
Kaykerdox-kaykerdış-kaykerdenı=oynayan-oynamak-oynamak.
Kendox-kendış-kendenı=kazan-kazmak-kazmak.
Kerdox-kerdış-kerdenı=yapan-yapmak-yapmak.
Kewtox-kewtış-kewtenı=düşen-düşmek-düşmek.
Kıştox-kıştış-kıştenı=öldüren-öldürmek-öldürmek.
Komkerdox-komkerdış-komkerdenı=toplayan-toplamak-toplamak.
Küwatox-küwatış-küwatenı=döven-dövmek-dövmek.
Letekerdox-letekerdış-letekerdenı=parçalayan-parçalamak-parçalamak.
Mısnayox-mısnayış-mısnayenı=1-gösteren-göstermek-göstermek, 2-öğretmen, öğretici-öğretmek-öğretmek.
Nuştox-nuştış-nuştenı=yazar, yazan-yazmak-yazmak.
Pajıtox-pajıtış-pajıtenı=soyan-soymak-soymak (bir şeyin kabuğunu soymak).
Panayox-panayış-panayenı=1-yakan, tutuşturan-yakmak, tutuşturmak-yakmak, 2-sıkan-sıkmak-sıkmak (kurşun vb).
Paykerdox-paykerdış-paykerdenı=basan-basmak-basmak.
Pawıtox-pawıtış-pawıtenı=bekleyen-beklemek-beklemek.
Pernayox-pernayış-pernayenı=uçuran-uçurmak-uçurmak.
Pewtox-pewtış-pewtenı=pişiren-pişirmek-pişirmek.
Pıraynayox-pıraynayış-pıraynayenı=kavuran-kavurmak-kavurmak.
Pırodayox-pırodayış-pırodayenı=giydiren-giydirmek-giydirmek.
Purkerdox-purkerdış-purkerdenı=kaşiyan, soyan-kaşımak, soymak-soymak (bir şeyin kabuğunu soymak, kaşımak).
Ramıtox-ramıtış-ramıtenı=süren-sürmek-sürmek.
Remayox-remayış-remayenı=kaçan-kaçmak-kaçmak.
Rıstox-rıstış-rıstenı=ören-örmek-örmek.
Rıştox-rıştış-rıştenı=gönderen-göndermek-göndermek.
Şiyayox-şiyayış-şiyayenı=giden-gitmek-gitmek.
Şımıtox-şımıtış-şımıtenı=içen, içici-içmek-içmek.
Şıtox-şıtış-şıtenı=yıkayan-yıkamak-yıkamak.
Taşıtox-taşıtış-taşıtenı=traş eden-traş etmek-traş etmek.
Vazdayox-vazdayış-vazdayenı=kaçan, koşan-koşmak-koşmak.
Veşnayox-veşnayış-veşnayenı=yakan-yakmak-yakmak.
Vetox-vetış-vetenı=çıkaran-çıkarmak-çıkarmak.
Vıraştox-vıraştış-vıraştenı=yapan-yapmak-yapmak.
Vıstox-vıstış-vıstenı=1-düşüren-düşürmek-düşürmek, 2-döven-dövmek-dövmek.
Wegrotox-wegrotış-wegrotenı=taşiyan-taşımak-taşımak.
Wendox-wendış-wendenı=okuyan, okuyucu-okumak-okumak.
Werdikerdox-werdikerdış-werdikerdenı=ufaltan-ufaltmak-ufaltmak.
Werdox-werdış-werdenı=yiyen-yemek-yemek (yemek yemek).
Werıştox-werıştış-werıştenı=kalkan-kalkmak-kalkmak.
Weşanayox-weşanayış-weşanayenı=yıkan-yıkmak-yıkmak.
Wınyayox-wınyayış-wınyayenı=bakan-bakmak-bakmak.
Xerpınayox-xerpınayış-xerpınayenı=bozan-bozmak-bozmak.
Zanayox-zanayış-zanayenı=bilen-bilmek-bilmek.
Zayox-zayış-zayenı=doğan-doğmak-doğmak.


       KEYE:

Keyê ma panc wedey, mıtfaxı, awdazxane, keraşo (wedey xo şıtenı), eywanı u herwına wıraşten ra ameyo meydan.
1-Wedey Meymanan=misafir odası.
2-Wedey keynan, cıniyan=kadınların, kızların odası.
3-Wedey lacan=erkek çocukların odası.
4-Wedey rakewtenda May i Pêrdê kesi=anne babanın yatığı oda.
5-Wedey ronıştenı.=oturma odası.
6-Mıtfaxı=mutfak.
7-Wedey xo şıtenı (keraşo)=banyo
8-Awdazxane=tualet.
9-Eywanı=balkon gibi yer.
10-Cay fekdê kêberi, sewl u herwına=kapı ağzı, ayakabı yeri vesaire.

1-Wededê meymanan dı qandê rakewtenda meymanan ca, werti u herwına esto. Bê ninan qandê şınayê xo dekerdenı yan zi dardakerdenı dolab, dardalıx u herwına estê. Wededê meymanan dı qandê xoradayenda meymanan, balışney, yastıxi, doşegi, werxan u bataniyey estê.

2-Wedeyê rakewtenda keynan, wedeyo kı keyney ê keyi tey rakewnê ê wedirê vanê wedey keynan. Wededê keynandı zi qandê sero rakewtını, xoradayenı, xopaykerdenda keynan çıçi lazımo esto. Qandê çınay xo dekerdenı, darda kerdenı, hewadayenı u herwınay zi dolab u çiyo zey inan esto. Eger wedey cı hera u gırd bo u cay cı teng nêbo çiyo zey kıtablıxi zi tey esto.

3-Wedey lacan zi zey ê keynano.

4-Wedey rakewtenda may u pi dı zi zey ê binan qandê rakewtenı, xoradayenı, çınay xo dekerdenı, werti xo tey ronayenı u herwına çıçi lazımo u çıçi debeno esto.

5-Wedey ronıştenı: Wededê ronıştenı dı xeylê çi keyiyo terwende, bıqimet, gırd u vayın ca gêno. ‹nan ra taydê cı nêyê:
a) Televizyon, b) Kıtablıx, c) Paştkürsi (qoltıx), ç) masa yan zi masey werdiyê nızmiyê sero çi ronayenı, çay şımıtenı u herwına, d)Wazoy, Resımi (Wêney); tawley u herwına çiyê dêsa darda kerdenı yan zi dolaban sero ronayenı, e) Vıllıki u çiyo zey vıllıano bırengo rengın u xasekıni, f) Dolabê müzigi, teyb, radyo u herwına, g) seatê dêsa dardakerdenı u çiyo zey inan, h) Awizey u lambay weşê qimetıni, i) Perdey u çiyê zey perdan, j) xali, cıli, keçey, şıqi, külawi u herwına çiyê erdo rakerdenı.
 

AMORDEN

      Amordena Kokı

Amori

0-1-2-3-4-5-6-7-8-9-10

Qılor (Sıfır, helqa)=sıfır.
Jew, yew, ju=bir.        
Dıdı=iki.                           
Hirê=üç.                                      
Çıhar=dört.                              
Panc=beş.                           
Şeş=altı.                              
Hewt=yedi.                                   
Heşt=sekiz.                                 
New=dokuz.                              
Dess=on.                                
Jondess (11) Desujew=onbir.  
Dıwês   (12) Desudıdı=oniki.
Hirês     (13) Desuhirê=onüç.
Çarês    (14) Desuçıhar=ondört.
Pancês  (15) Desupanc=onbeş.
Şiyês     (16)  Desuşeş=onaltı.
Hewtês (17) Desuhewt=onyedi.
Heştês  (18) Desuheşt=onsekiz.
Newês  (19)  Desunew=ondokuz.
Vist       (20)=yirmi.
Vistujew  (21)=yirmibir.
Vistudıdı (22)=yirmiiki.
Vistuhirê (23)=yirmiüç.
Vistuçıhar (24)=yirmidört.
Vistupanc (25)=yirmibeş.
Vistuşeş  (26)=yirmialtı.
Vistuhewt (27)=yirmiyedi.
Vistuheşt  (28)=yirmisekiz.
Vistunew  (29)=yirmidokuz.
Hirıs         (30)=otuz.
Çewres  (40)=kırk.
Pancas  (50)=elli.
Şeşti (60)=atmış.
Hewtay (70)=yetmiş.
Heştay (80)=seksen.
Neway (90)=doksan.
Se    (100)=yüz.
Dısey  (200)=ikiyüz.
Hirêsey (300)=üçyüz.
Çıharsey (400)=dörtyüz.
Pancsey (500)=beşyüz.
Şeşsey  (600)=altıyüz.
Hewtsey (700)=yediyüz.
Heştsey (800)=sekizyüz.
Newsey (900)=dokuzyüz.
Hezar    (1000)=bin.
Dıhezari (2000)=ikibin.    
Hirêhezari (3000)=üçbin.
Çıharhezari (4000)=dörtbin.
Panchezari (5000)=beşbin.
Şeşhezari  (6000)=altıbin.
Hewthezari (7000)=yedibin.
Heşthezari (8000)=sekizbin.
Newhezari (9000)=dokuzbin.
Desshezari (10 000)=onbin.
Visthezar    (20 000)=yirmibin.
Hirıshezar  (30 000)=otuzbin.
Çewreshezar (40 000)=kırkbin.
Pancashezar (50 000)=ellibin.
Şeştihezar (60 000)=atmışbin.
Hewtayhezar (70 000)=yetmişbin.
Heştayhezar  (80 000)=seksenbin.
Newayhezar  (90 000)=doksanbin.
Sehezar       (100 000)=yüzbin.
Pancseyhezar (500 000)=beşyüzbin.
Hewtseyhezar (700 000)=yediyüzbin.
Newseyhezar (900 000)=dokuzyüzbin.
Milyon      (1 000 000)=milyon.

Amordena niman

Nim çeyregı=yarımçeyrek.
Çeyregı=çeyrek.
Nim, nime=yarım.
Hire çeyregi=üççeyrek.
Nimanim=yarıyariya.
Jew u nim=birbuçuk.
Jew u çeyregê=bir ve çeyrek.
Jew u dıçeyregi=bir ve ikiçeyrek.
Jew u hirêçeyregi=bir ve üççeyrek.
Dıdı u nim=ikibuçuk.
Hirê u nim=üçbuçuk.
Çıhar u nim=dörtbuçuk.
Panc u nim=beşbuçuk.
Pancas u hirêçeyregi=elli ve üççeyrek.
Jew u pancês (1,15)=bironbeş.
Jew u vistupanc (1,25)=biryirmibeş.
Jew u pancas (1,50)=birelli.
Jew u hewtayupanc (1,75)=biryetmişbeş.
Jew u neway (1,90)=birdokzan.

Sera çend (%)

Se ra jew %1=yüzdebir.
Se ra hirê %3=yüzdeüç.
Se ra panc %5=yüzdebeş.
Se ra dess %10=yüzdeon.
Se ra pancês %15=yüzdeonbeş.
Se ra vist  %20=yüzdeyirmi.
Se ra vistupanc %25=yüzdeyirmibeş.
Se ra hirısupanc %35=yüzdeotuzbeş.
Se ra çewres %40=yüzdekırk.
Se ra çewresunew %49=yüzdekırkdokuz.
Se ra pancas %50=yüzdeelli.
Se ra şeşti %60=yüzdeatmış.
Se ra hewtay %70=yüzdeyetmiş.
Se ra heştay %80=yüzdesekzen.
Se ra neway %90=yüzdedokzan.
Se ra se      %100=yüzdeyüz.

Amordena rêzdayenı

1- Jewan=birinci, birincisi, birincileri.
     Dıdıyan=ikinci, ikincisi, ikincileri.
     Hirıyan=üçüncü, üçüncüsü, üçüncüleri
     Çıharan=dördüncü, dördüncüsü.dördüncüleri.
     Pancan=beşinci, beşincisi, beşincileri.
     Şeşan=altıncı, altıncısı, altıncıları.
     Hewtan=yedinci, yedincisi, yedincileri.
     Heştan=sekizinci, sekizincisi, sekizincileri.
     Newan=dokuzuncu, dokuzuncusu, dokuzuncuları.
     Desan=onuncu, onuncusu, onuncuları.
     Vistan=yirminci, yirmincisi, yirmincileri.
     Hirısan=otuzuncu, otuzuncusu, otuzuncuları.
     Pancasan=ellinci, ellincisi, ellincileri.
     Hewtayan=yetmişinci, yetmişincisi, yetmişincileri.
     Newayan=doksancı, doksancısı, doksancıları.
     Seyan=yüzleri, yüzüncüsü, yüzüncüleri.

2- ê Juwerı=birincisi (dişil).
    ê Jewi=birincisi (eril).
    ê dıdi=ikincisi.
    ê hiri=üçüncüsü.
    ê çıhari=dördüncüsü.
    ê panci=beşincisi.
    ê şeşi=altıncısı.
    ê hewti=yedincisi.
    ê heşti=sekizincisi.
    ê newi=dokuzuncusu.
    ê dessi=onuncusu.
    ê visti=yirmincisi.
    ê vist u hewti=yirmiyedincisi.
    ê hirısi=otuzuncu.
    ê çewresi=kırkıncı.
    ê pancasi=ellinci.
    ê şeşti=atmışıncı.
    ê hewtayi=yetmişinci.
    ê heştayi=sekzeninci.
    ê newayi=dokzanıncı.
    ê se-yi=yüzüncü.

3- (ê) jewını=birinci, birincisi.
       " dıdını=ikinci, ikincisi.
       " hirını=üçüncü, üçüncüsü.
       " çıharını=dördüncü, dördüncüsü.
       " pancını=beşinci, beşincisi.
       " şeşını=altıncı, altıncısı.
       " hewtını=yedinci, yedincisi.
       " heştını=sekizinci, sekizincisi.
       " newını=dokuzuncu, dokuzuncusu.
       " desını=onuncu, onuncusu.
       " vistını=yirminci, yirmincisi.
       " hirısını=otuzuncu, otuzuncusu.
       " çewresını=kırkıncı, kırkıncısı.
       " pancasını=ellinci, ellincisi.
       " şeştiyını=atmışıncı, atmışıncısı.
       " hewtayını=yetmişinci, yetmisincisi.
       " heştayını=sekzenci, sekzencisi.
       " newayını=dokzancı, dokzancısı.
       " seyını=yüzüncü, yüzüncüsü.

4- Jewın=birinci.
    Dıdıyın=ikinci.
    Hirêyın=üçüncü.
    Çıharın=dördüncü.
    Pancın=beşinci.
    Şeşın=altıncı.
    Hewtın=yedinci.
    Heştın=sekizinci.
    Newın=dokuzuncu.
    Dessın=onuncu.
    Vistın=yirminci.
    Hirısın=otuzuncu.
    Çewresın=kırkıncı.
    Pancasın=ellinci.
    Şeştiyın=atmışıncı.
    Hewtayın=yetmişinci.
    Heştayın=sekzeninci.
    Newayın=dokzanıncı.
    Seyın=yüzüncü.


Amorê parçey

Jew ra jew 1/1=birden bir.
Dıdını ra jew 2/1=ikiden bir.
Hirını ra jew 3/1=üçden bir.
Çıharını ra jew 4/1=dörten bir.
Pancını ra hirê 5/3=beşten üç..
Hewtını ra şeş 7/6=yediden altı.
Newını ra panc 9/5=dokuzdan beş.
Dess ra çıhar 10/4=ondan dört.
Vist ra hewt 20/7=yirmiden yedi.
Hirıs ra pancês 30/15=uruzdan onbeşi.
Pancas ra vist u panc 50/25=elliden yirmibeşi.
Hewtay ra çewres 70/40=yetmişten kırk.
Neway ra hewtayuşeş 90/76=doksandan yetmişaltı.
Se ra heştay 100/80=yüzden sekseni.

Amorê pêyabestey-1

Jewo-jew=bir bir, birer birer.
Dıdı-dıdı=iki iki, ikişer ikişer.
Hirê-hirê=üç üç, üçer üçer.
Çıharo-çıhar=dörder dörder.
Panco-panc=beşer beşer.
Şeşo-şeş=altışar altışar.
Hewto-hewt=yedişer yedişer.
Heşto-heşt=sekizer sekizer.
Newo-new=dokuzar dokuzar.
Deso-des=onar onar.
Vistu dıdı-vistu dıdı=yirmi ikişer yirmi ikişer.
Çewresupanc-çewresupanc=kırkbeş kırkbeş, kırkbeşer kırkbeşer.
Hewtayu-hewtay=yetmişer yetmişer.
Newayuşeş-newayuşeş=doksan altı doksan altı, doksanaltışar doksanaltışar.

Amorê pêyabestey-2

Jew bı jew=birer birer.
Dıdı bı dıdı=ikişer ikişer.
Hirê bı hirê=üçer üçer.
Çıhar bı çıhar=dörder dörder.
Panc bı panc=beşer beşer.
Şeş bı şeş=altışer altışer.
Hewt bı hewt=yedişer yedişer.
Heşt bı heşt=heşt bı heşt.
New bı new=dokuzar dokuzar.
Des bı des=onar onar.
Vist bı vist=yirmişer yirmişer.
Vistişeş bı vistuşeş=yirmialtışar yirmialtışar.
Pancas bı pancas=ellişer ellişer.
Hewtay bı hewtay=yetmişer yetmişer.
Neway bı neway=doksaner doksaner.


Amorê pêra kemi kerdenı

Dıdını ra jew kemi=ikiden bir eksik.
Hirını ra nim kemi=üçten yarım eksik.
Panc ra dıdı kemi=beşten iki eksik.
Panc ra çeyregê kemi=beşten çeyrek eksik.
Çeyregı kemi nim=yarımdan çeyrek eksik.
Nim kemi çeyregı=yarımdan çeyrek eksik.
Çeyregı kemi dıwês=onikiden çeyrek eksik, onikiye çeyrek var.
Nim kemi dess=ondan yarım eksik, yarım eksik on.
Panc kemi dıdı=beşe iki var.
Çeyregı ravêrd panc=beşi çeyrek geçe.
Çeyreg ravey panc=beşi çeyrek geçe.
Vistupanc vêrd panc=beşi yirmi geçe.
Çeyreg vêrd jew=biri çeyrek geçe.

Amorê duzhesab kerdenı

Newayunew, jew dıha se=doksandokuz, bir daha yüz.
Pancasuhewt, hirê dıha şeşti=elliyedi, üç daha atmış.
Hewtayujew, new dıha heştay=yetmişbir, dokuz daha yüz.
pancês, panc dıha vist=onbeş, beş daha yirmi.
Şeştiyuşeş, çıhar dıha hewtay=atmışaltı, dört daha yetmiş.

Amorê temamkerdenı

Jew kemi se, newayu new=bir eksik yüz, doksandokuz.
Panc kemi se, newayupanc=beş eksik yüz, doksanbeş.
Se ra jew kemi, newayu new=yüzden bir eksik, doksandokuz.
Newayu panci ser panc dıha, se.=doksanbeşin özerine beş daha, yüz.

Hesabi:

a) Cemkerdenı=Toplama. Cemkerdenı, pêser ardenı: Amoran pêsero cemkerdenırê vanê. Kes dı nê hesabi dı amoran ano pêser u cem keno. mesela: 5+3=8 keno.
b) Pêra vetenı=Çıkarma. Pêra vetenı=Kes nê hesabidı amoran pêra vezeno. Mesela: 5-3=2 maneno.
c) Pêro dayenı=Çarpma. Pêro dayenı, qatkerdenı=Kes dı nê hesabidı amoran dano pêro u pêdı qatkeno. Mesel: 5x3=15 kenê. panc fıni hirê.
ç) Pêra bara kerdenı=bölme, bölüşme. Pêra bara kerdenı, taksim kerdenı: Kes dı nê hesabidı amorê pêra bara keno u hergı jewi rê çend kewno ey vineno. Mesela= 9:3=3 maneno. amorê newi hirınıra bara keno u hergı jewi rê hirê kewno. Amorê newi destı esteyo, amorê hirını pay biyayeyo, amorê hirıno bahdoyên zi paya kı hergı jewi rê kewna a paya.


         NUŞTENA AMORAN

a) Her qısey amoran ca bı ca, pêra ca yeno nuşnayenı.
  Mesela: Vist u panc (25), Se u heşt (108), Hezar u se (1100), Panc hezari (5000), Çewres u hewt (47), Şeşti yu şeş (66).

b) Banqayan dı, çekan dı, hesab akerdenı dı, postciroyan dı, defterandê pere rakewtenı dı amori heme pêya, bê nabên yenê nuşnayenı kı, jewbi amori nêşê nabên dı birê nuşnayenı. Wexto kı tey nabên biro verdayenı, şenê amorê dekerê nabên u mebla cı berz kerê. Ey ra vanê bê nabên bê kı, nêşê birê vırnayenı.
  Mesela: Hezar u new seyu neway= Hezarunewseyuneway (1990) bo.

c) Dı nuşnayenı dı nabêndê amor u ekdê cı dı işaretê bırnayenı yeno karardenı.
  Mesela: Seat 12´ra tepeya ez nêgırweyêna. Ewro seat 6,50' dı ez nışta otobozı u şiya kardê xo. Emşo 5’i 5’ ravêrdê ez hewn ra aya biya.

ç) Nıheka (nüxteya) kı bahdê reqamdê amori yena karardenı, a nıhekı heruna ekdê amoriyê i, si u dı gêna. Wexto kı kes na nıhekı kar ano, lazım nêkeno kes i, si yan zi dı bınuşno.
  Mesela: Serda 1950. ez ameya dınya. Seat 12. ez rakewta.

 


PÊRA QÜWETTIR

 
Baqıl-baqılêr-baqılêri-baqılêrêri=akıllı.
Bêbext-bêbextêr-bêbextêri-bêbextêrêri=kaleş, hain.
Camêrd-camêrdêr-camêrdêri1-erkek, 2-er kişi, cesur.
Dur-durêr-durêri-durêrêri=uzak.
Şên-şênêr-şênêri-şênêrêri=neşeli.
Şewq-şewqêr-şewqêri-şewqêrêri=ışıldama, aydınlık.
Şirın-şirınêr-şirınêri-şirınêrêri=tatlı.
Germ-germêr-germêri-germêrêri=sıcak.
Har-harêr-harêri-harêrêri=kudurgan, yaramaz.
Honık-honıkêr-honıkêri-honıkêrêri=serin, soğuk.
Kêf-kêfêr-kêfêri-kêfêrêrêri=keyif, neşe.
Lal-lalêr-lalêri-lalêrêri=dilsiz.
Nızm-nızmêr-nızmêri-nızmêrêri=alçak.
Pêt-pêtêr-pêtêri-pêtêrêri=1-sıkı, 2-dirençli.
Qelaw-qelawêr-qelawêri-qelawêrêri=şişman.
Roşn-roşnêr-roşnêri-roşnêrêri=aydın, aydınlık.
Rut-rutêr-rutêri-rutırêri=çıplak.
Rınd-rındêr-rındêri-rındêrêri=iyi.
Serd-serdêr-serdêri-serdêrêri=soğuk.
Sur-surêr-surêri-surêrêri=kırmızı.
Sıpe-sıpêr-sıpêri-sıpêrêri=beyaz.
Sıst-sıstêr-sıstêri-sıstêrêri=hafif, gevşek.
Tal-talêr-talêri-talêrêri=acı (badem acısı).
Tam-tamêr-tamêri-tamêrêri=tad.
Tari-tariyêr-tariyêri-tariyêrêri=karanlık.
Teng-tengêr-tengêri-tengêrêri=dar.
Tun-tunêr-tunêri-tunêrêri=acı (biber acısı).
Tırş-tırşêr-tırşêri-tırşêrêri=ekşi.
Vılla-vıllayêr-vıllayêri-vıllayêrêri=dağınık.
Zeif-zeifêr-zeifêri-zeifêrêri=zayif.
Zır-zırêr-zırêri-zırêrêri=deli, zırlama.
Not: Burdaki sözcüklerin manası birbirinden güçlendirme. Mesela:"Zahf-zahfêr-zahfêri-zahfêrêri=çok-daha çok-daha daha çok-daha daha daha çok".

Tay qısey=bazı sözler.

Bêdışmeney=düşmanlık yapmadan, düşmanlıksız.
Dışmeney=düşmanlık.
Bêkoledarey=köle olmadan, kölesizlik.
koledarey=kölelik.
Bêsalmeyey=başıboş gezmeden, başıbozuluksuz.
Salmeyey=başıbozukluk.
Bêtazilıxey=tazilik yapmadan, taziliksiz.
Tazilıxey=tazilik.
Bêtolazey=tolazlık yapmadan, tolazsızlık.
Tolazey=tolazlık.
Bêtersey=korkmadan.
Tersınokey=korkaklık.
Bêwelzınyayey=yaramazlık yapmadan, yaramazsızlık.
Welzınyayey=yaramazlık.
Bıbextey=kaleşlik yapmadan.
Bêbextey=kaleşlik, hayinlik.
Bıbextbiyayeney=bahtlı olmak, güvenilir olmak.
Bıbextnêbiyayeney=güvenilmemek, bahtlı olmamak.
Camêrdey=erlik, erkeklik, mertlik.
Cıniyey=kadınlık,
Gewşegey=gevşeklik.
Cefakarey=cefakarlık.
Bêcefakarey=cefa çekmeden, emek vermeden.
Destxoberdeney=korkaklık, direnememek.
Destxoberdeney=korkmamak, direnmek, mert olmak.
Destxonêberdeney=direnememek, cesur olmamak.
Dınamey=iki isimlilik.
Bênamey=isimsizlik, ismi olmayan.
Dınameyey=iki isimli olmak, tanınmış olmak.
Hiçnameyey=hiç isim almamak, ünlü olmamak.
Fedakarey=fedakarlık.
Bêfedakarey=fedakarsızlık.
Federasyoney=federasyonluk.
Bêfederasyoney=federasyonsuz.
Fıkırey=fikirlilik.
Bêfıkırey=fikirsizlik.
Heqey=haklılık.
Neheqey=haksızlık.
Heqdayeney=hak vermeklilik.
Heqnêdayeney=Hak vermemek, hak tanımamak.
Heqgıroteney=hakkını almak.
Heqnêgıroteney=hakkını alamamak.
Heqnêwerdeney=hak yemeyen.
Heqwerdeney=hk yiyen.
Heqsınasnayeney=hak tanımak.
Heqnêsınasnayeney=hakkı tanımamak
Hereket=hereket.
Bêhereket=hareketsiz.
Hereketbiyayeney=hareket olmak
Hereketnêbiyayeney=hareket olmamak.
Hewldayeney=kendine sahip olmak, sakinleşmek.
Hewlnêdayeney (Bêhewley)=kendine sahip olamamak.
Hibekerdeney=hibe etmek.
Hibenêkerdeney=hibe etmemek.
HimayekerdeneyHimaye etmek.
Himayenêkerdeney=himaye etmemek.
Jewbiyayeney=birlik.
Jewnêbiyayeney=birlik olamamak.
Kamey=kimliğine sahip çıkmak.
Bêkamey=kimlisizlik, kimliğine sahip çıkmadan.
Kambiyayeney=kim olduğunu bilmek, kimliğine sahip çıkmak.
Kamnêbiyayeney=kimliğine sahip çıkamamak.
Keddarey=emek vermek, emeklilik.
Kedwerdeney=emeğini yemek, karşılığını vermemek.
Kednêwerdoxey=emegi yememek. karşılığını vermek.
Kedwerdoxey=emegi yiyen, emek karşılığını vermeyen.
Keledayeney=baş vermek, direnmek, ser vermek.
Kelenêdayeney=baş vermemek, ser vermemek.
Kolenêbiyayeney=köle olmadan, kölelilik yapmadan.
Kolebiyayeney=köle olmak, kölelik yapmak.
Kütkinınêkerdeney=köpeklik yapmamak.
Kütkinıkerdeney=köpeklik yapmak.
Lejkerey=kavgacı olmak, kavgacılık.savaşmak.
Bêlejkerey=kavga yapılmadan, savaşılmadan.
Lejwaney=kavgacılık
Bêlejey=kavga yapılmadan, kavga yapmadan.
Mebusey=mebusluk.
Bêmebusey=mebussuzluk.
Metiney=direnmek, sıkı olmak.
Bêmetiney=direnmeden.
Sıstey=hafiflik, direnememek.
Mezelêpênêkendeney=birbirinin mezarını kazmamak, düşmanlık yapmamak.
Merzelêpêkendeney=birbirinin mezarını kazmak, düşmanlık yapmak.
Mılçewtnêkerdeney=boyun böküklük.
Mılçewtkerdeney=boyun bökmek, teslim olmak.
Mılnêronayeney=boyun bökmemek, teslim olmamak.
Mılronayeney=boyun bökmek, teslimiyeti kabullenmek.
Mıxtarey=muhtarlık.
Bêmıxtarey=muhtarsızlık.
Namdarey=isim almak, isimliklik.
Bênamey=isim alamamak, isimsizlik.
Nêremayeney=kaçmamak, teslimiyeti kabullenmemek.
Remayeney=kaçış, kaçmak, teslimiyeti kabullenmek.
Otonomiyey=otonomili, otonomilik.
Bêotonomiyey=otonomisiz.
Qebulnêkerdeney=kabul etmemek.
Qebulkerdeney=kabul etmek, kabullenmek.
Parlamenterey=parlamenterlik.
Bêparlamenterey=parlamentersiz.
Paştipêdayeney=bir birine bel vermek, arka çıkmak.
Paştipênêdayeney=birbirine bel vermemek, arka çıkmamak.
Paştitepışteney=birbirinne arka çıkmak.
Paştinêtepışteney=birbirine arka çıkmamak.
Pêhimayekerdeney=birbirini korumak.
Pêhimayenêkerdeney=birbirini korumamak.
Pêpeydıqıseynêkerdeney=birbirinin arkasında konuşmak.
Pêpeydıqıseykerdeney=birbirinin arkasında konuşmamak.
Pêrêwahêrvıjyayeney=birbirine sahip çıkmak.
Pêrêwahêrnêvıjyayeney=birbirine sahip çıkmamak.
Pêtepışteney=birbirini tutmak, arka çıkmak.
Pênêtepışteney=birbirini tutmamak, arka çıkmamak.
Pêyabesteney=birlik olmak, iş birliği yapmak.
Pêyanêbesteney=birlik olamamak, iş birliği yapamamak.
Pêyagırêdayeney=birbirine bağlanmak.
Pêyanêgırêdayeney=birine bağlanamamak.
Serbestey=serbestlik, bağımsızlık, özgürlük.
Bındestey=el altında olmak, serbest olmamak.
Sırdayeney=sır vermek.
Sırnêdayeney=sır vermemek.
Serkewteney=başarmak.
Bınkewteney=alta düşmek, başaramamak.
Sernêkewteney=başaramamak.
Şarbiyayeney=halk olmak.
Şarnêbiyayeney=halk olmamak, olamamak.
Şarey=halklılık.
Bêşarey=halksızlık.
Şehidkewteney=şehit olmak, şehit düşmek.
Gazibiyayeney=gazi olmak.
Weşmendeney=sağ kalmak.
Şerefey=şereflilik.
Bêşerefey=şerefsizlik.
Şêrey=kahramalık, aslanlık.
Tersınokey-pısingey=korkaklık, kedilik.
Şêrwaney=kahramanlık.
Luwey-bêşêrwaney=tilkilik, kahramanlık yapmadan.
Teslimnêbiyayeney=teslim olmamak, teslimiyetsizlik.
Teslimbiyayeney=teslim olmak, teslimiyet.
Vengdayeney=ses vermek.
Bêvengmendeney=sesiz kalmak, ses vermemek.
Verkewteney=öne düşmek, ileri gitmek.
Peyramendeney=geri kalmak, gericilik.
Verşiyayeney=önde gitmek, ilericilik.
Vervıjyayeney=karşı çıkmak.
Vernêvıjyayeney=karşı çıkmamak.
Xoidarekerdeney=kendini idare etmek.
Xoidarenêkerdeney=kendini idare edememek.
Xoserbiyayeney=özgür olmak, bağımsız olmak.
Xosernêbiyayeney=özgür olamamak, el altında olmak.
Xoverdayeney=direnmek, mücadele etmek.
Xovernêdayeney=direnememek.
Zanayey=bilgiçlik.
Nêzanayey=bilememezlik.
Zazalıxey=Zazalık.
Bêzazalıxey=Zazalık yapmadan.


Eskıjeka surekı
Naneka tenurekı
Posta cêr u cori
Nami bıgi sera şına şori.

Koşe, koşey qeçeki
Paweno namey xaseki
Bêrê bınuşnê fıqreki
Wa bıwanê qeçeki

Koşe koşey şıma yo
Qandê şıma abıryayo
Şıma ey pırr nêkerê
O do veng bımano.

Kormışkan roşanê ma yo
Koşedê xo dı ca dayo
Her vıjyayena amorêda cı
Ma hemını rê a rojı roşano...

Ga=öküz
Ga qoreno=öküz bögürlenir, bögürleniyor.
Ga cıtı keno=öküz çift sürer.
Ga cıwên çarneno=öküz harman harmanlar.


Her-herê-herekê=eşek-bir eşek-eşekcik.
Her zıreno=eşek zırlar, eşek zırliyor.
Her bar wegêno=eşek yük kaldırır.
Her cınıştışi rê beno=eşek binmeye yarar.
Her zırr, zırr zırreno=eşek zır zır zırlar.
Pey ra zirtıki erzeno=eşek arkadan tekmik atar.

Estor=at.
Estorı hirena=at kişner.
Estorı bol remena=at çok koşar.
Estorı cınıştışi rê bena=at binmeye olur.
Estorı raya duri şına=at uzun yol gider.


Kütık-kütıkê-kütıkekê=köpek-bir köpek-bir köpekcik.
Kütık hew, hew laweno=köpek hav hav havlar.
Zınci ra hüm, hüm keno=burundan hım hım eder.
Kütık zureno=köpek ular.
Kütık pereno kesi u kesi dırneno=köpek insanı tutar, yırtar.
Kütık bekçinı keno=köpek bekçilik yapar.
Kütık çarwan paweno=köpek koyunları bekler.
Kütık keyi paweno=köpek evi bekler.
Kütık har beno laweno=köpek kudurur havlar.
Harey ver xo dırneno=köpek kudurur ve kendini yırtar.

Bızı=keçi.
Bızı qalena=keçi meler.
Bızı şıt dana=keçi süt verir.
Bızı cay xo vırazena=keçi kendi yerini yapar.
Bızı inada=keçi inattır.
Bızı vıjêna keran ser=keçi kayaların özerine çıkar.

Verg=kurt.
Verg zureno=kurt ulur.
Verg miyan weno=kurt koyunları yer.
Verg dewari dırneno=kurt davarı yırtar.
Verg bol remeno=kurt çok kaçar.
Verg merdıman weno=kurt adamları yer.
Verg zaf wahşiyo=kurt çok vahşidir.

Heşı=ayı.
Heşı bılıbılı kena=ayı bıllbıll eder.
Heşı dewar u çarwan wena=ayı sığırları yer.
Heşı merdıman kışena=ayı adamları öldürür.
Heşı zerar dana baxçe u bostanan ro=ayı bahçe ve bostanlara zerar verir.
Heşı erdanê karıtan talan kena=ayı ekili tarlaları yağmalar.
Heşı bol bı qüweta=ayı çok kuvvetlidir.
Heşı heme heywanan tersanena=ayı bütün hayvanları korkutur.

Manga=inek.
Mango mo mo qorena=inek mo mo bögürler.
Manga bol şıt dana=inek çok süt verir.
Manga keyeyê wari kena=inek bir evi besler.

Kavır (Verek)=kuzu.
Verek meleno=kuzu meler.
Verek purt xasekıno=kuzu güzel tüylüdür.
Purtida vereki ra çına vırazêno=kuzunun yününden elbise yapılır.
Purtiya vereki rês bena u rêsêna=kuzunun yünü örülür ve yön olur.

Mar=yılan.
Mar pıff,pıffı keno=yılan piff piff eder.
Mar xüşeno=yılan hışıldar.
Ecelê mari yeno ray sero rakewno=yılanın eceli gelir gider yolun özerinde yatar.
Qoçi pa ruwenê qaleno=yılanın boynuzları yeşerir meler.
Mar dano kesi dı=yılan insanı ısırır.
Mar jahr vıradano meywan ser=yılan meyvelere zehir bırakır.

Bılbıl=bülbül.
Bılbıl waneno=bülbül okur, öter.
Bılbıl darı ra darı geyreno=bülbül ağaçtan ağaca gezer.
Bılbıl veng weşo=bülbül güzel seslidir.
Bılbıl xaseko, purt zerd, sıpe u sureko=bülbül güzeldir, sarı tüylü, beyaz ve kırmızıdır.
Bılbıl weneno, merdım goştarey keno=bülbül okur adam dinler.

Zerec=keklik.
Zerec waneno=keklik okur, öter.
Demo kı weneno külê zeriyan heleyneno=okuduğu zaman yöreğin derdini eritir.
Zeriya merdıman honık keno=insanın yöreğini serinletir.
Derdê zeri têtewr vıllla keno=yöreğin derdini hepsini dağıtır.
Zerec veng weşo qeqübo keno=keklik güzel seslidir, meydan okur.
Çiyêdê ciyo xırab esto=kötü bir şeyi var.
Dışmenê qewmdê xo yo=kaviminin düşmanıdır.
Qewmê xo xo sero kom keno=kavmini kendi özerinde toplar.
Destandê seydwanana inan kışeno=avcıların elleriyle onları öldürtür.

Mıriçık=kuş.
Mıriçıkı wiç, wiçı kena=kuş viç viç eder.
Koçê Qereçiyan werzanena=çingenelerin göçünü kaldırır.
Zımıstani cadê cı ra kena=kışın onları yerinden eder.
‹nan xapeynena=onları kandırır.
Zekı wesar ameyo fêna rayan=bahar gelmiş gibi onları yola düşürür.
Puki ver hemını serdan ra kışena=ayazın önünde hepsini soğuktan öldürtür.
Mıriçıkı gıl ra ra gıl perena=kuş daldan dala uçar.
Goştê cı loqmeyê, günay cı oqeyêno=etti bir lokmadır, günahı bir okadır.

Künd=baykuş.
Künd Kuuk, kuuk keno=baykuş kuuk kuuk eder.
Mıriçıkan loqmeyê dı daqültneno=kuşları bir lokmada yutar.
Künd bêwext veydano=baykuş vakitsiz öter.
Felaketi xo ya ano=felaketi kendisiyle getirir.

Çaringı=yaban arısının büyüğü (yaban arılarını ve bal arılarını yer).
Çaringı vıjj vana
Dana pede u perena, remena
Çarıngı wexto kı hêrs bena
Çımê xo gêna u hêrış kena

Zerqetı=yaban arısı.
Zerqetı pa dıskêna
Derzıniya xo tey war kena
Axuy xo pa vıradana.

Hıngı=bal arısı.
Hıngı pa anışena
Derzıniya xo war kena
Tey verdana u perena
Bahdo bêgan kewna

Mêşı=sinek.
Mêşı dewariya dıskıyêna
Dewari mêlı ra werzanena
Herunda cı dı doş kena

Mozı=böcek.
Mozı pa dıskıyêna
Dewari herunı ra werzanena
Zey delamiya çerx kena
Dana mozı ro u remnena

Mere=fare.
Mere remeno, pısingı fetılnena
Kewno qülı, pısingı vero pawena.

Deve=deve.
Deve hêj kewno, bılıbılı keno
Kew fek ra war keno
Xıncê cı bol xırabo
Dışmenê xo vira nêkeno
Deve baro gıran wegêno,
Labırê heri dımı şıno
Deve mıl dergo, mılê cı zey qewsiya çewto.

Lu=tilki.
Lu zurena, pizey xo vılênena
Mewşêrı vero vındena,
Wexto kı engurı nêresena,
Vana, eh na engurı bol tırşa
Lu bol qürnaza
Fen u fetbaza

Dik=horoz.
Dik veydano
Qiqıro qiii keno
Dik çawışê kergano
Forsê cı bol gırano
Nakışt-akışt xo şaneno,
Kergan miyan ra piyase keno

Kergı=tavuk.
Kergı qıt-qıtı kena
Ê binan xo sero kom kena
Sılo nêverdana têwdana
qandê hakkerdenı ca vırazena

Xoz (Xenzir)=domuz.
Xoz jewser remeno
Pırnıkıra fışş-fışş keno
Siyan seredê xo ya leyri keno
Dışmenê dar u beriyo

Çeqel=çakal.
Çeqel wiyiqq-wiyiqq keno
Rezan miyan ra geyreno
Gıliya engura kı awı dekewna
Mewı sero nêverdano weno
Çeqel çeqeley keno
Wexto kı çiyê vineno
Xo pey nêwınêno remeno.


 TAR U TUR
                  
Axbandır=ekinler içerisinde yeşeren ince uzun bir ot çeşidi (yarım metreye yakın yerin dibindedir ve yenilir).
Benıkı=(türkçesini bilmiyorum).
Cehceheg (Dermanê kıloran)=külinçe yapımında kullanılan bir ot çeşidi.
Esparıkı (Isparıkı)=nergize benzer bir çiçek ve mart ayında karın altından çıkan ilk çiçektir. Bizim Zazalarda hayırlı bir çiçektir. Kim onu en önce görürse o yıl uğuru açık olur. Biz bu çiçeğe "Kormışkan" çiçeğide deriz.
Filok (filoq)=sulak yerlerde yeşeren ve kökü yenilen bir bitki.
‹ro=değdiği yeri yakan ve kaşıntı yapan bir ot.
Ispanak (ıspanax)=ıspanak.
Kardi=kayalıklarde yeşeren ve yaprağı bahçe pınarı gibi büyük olan ve kevrularak yenilen bir bitki.
Kenger=dalından sakız ve çıkarılan ve kökü yenilen dikenli bir bitki.
Kıxse=kıska (ekilip soğan olur).
Kormit=yarpuz, dere otu.
Meyaro=acımsı bir ot çeşididir, mide şişkinliklerine ve ağrılarına çok iyi gelir.
Mexdenos=maydanoz.
Nanêmıriçıkı=kuş otu.
Nane=nane.
Pêlekvaş=ot elması.
Pıncar (Baxçe pıncari u herwına)
Pırpar=soğukluk.
Pune=Nane ailesinden bir bitki (yemeği yapılıp yenilir).
Purta pirı=sarmısaka benzer yaprakları ve kökü yenilen bir bitki.
Sir=sarmısak.
Sirımı=soğan ailesinden bir bitki.
Sıngı=kökü yer elmesına benzer ve yenilir.
Sus (Biyan)=kökünden içecek yapılır ve içilir (kumsal yerlerde yeşerir.
Şekerok=yaprakları ve kökü şekerli olan bir bitki.
Tırşok=yaprakları salata yapımında kullanılan ekşimsi bir bitki.
Tolıkı=ebegömeci.
Tuzık=biber acısı olan ve yenilen bir bitki.
Xas (Marol)=marol.
Xalcınêk=kuş otuna benzer ve yenilen bir bitki.
Xerdel (şêlmok)=
Zerecık (karnıbıhar)=karnı bahar.

          MÊŞAN MÌYAN DI BENÊ

Belluy-Belluwêr=palamut-palamut ağacı.
Benıkı-Benıkêr
Bewrınci-Bewrıncêr
Çınayêr=çınar ağacı.
Dahlı-dahlêr=sık koru (her çeşit ağaç olan yer.
Dırık-dırıkêr=dikenli ağaçlar.
Gül-Güli-Gülêr=gül-güler-gül ağacı.
Ken-kenêr
Mazi-Mazêr=mazilar-mazi ağacı
Qıznawi-Qıznawêr=menengiçler-menengiç ağacı.
Qübaxêr=kavak ağacı.
Sêzi-Sêzêr=güviç-güviç ağacı.
Sımaq-Sımaqêr=sumak-sumak ağacı.
Sınc-sıncêr=dikenli bir ağaç (çiçeği çok güzel kokar ve bahçe, tarla, bostan kenarlarında ekilir ve çit görevini görür).
Şavlêr=bir cins palamut ağacı.
Şıqoqi-Şıqoqêr=yaban armudu.
Teliyo siya=kara diken.
Teli-teliyêr=diken-diken ağacı.
Tey -Teyêr=dardağan-dardağan ağacı.
Venêr=meşelerde yeşeren bir meşe ağacı (hayvanlar dallarını ve yapraklarını çok severler).
Vılayêr=söğüt, söğüt ağacı.

        MEYWEY

Aluca-Alucey-Alucêr=alıç-alıçlar-alıç ağacı.
Bewrıncı-Bewrınci-Bewrıncêr
Engurı-Enguri-Mewêr=üzüm-üzümler-üzüm teveki.
Engurı-Enguri-mew-Mewşêr-rez (Mewê kı şınê daran ser)
Erugı-Erugi-Erugêr=erik-erikler-erik ağacı.
Fıstıxı-fıstıxi- Fıstıxêr (fıstıqı-fıstıqi-fıstıqêr)=fıstık-fıstıklar-fıstık ağacı.
Gozı-Gozi-Gozêr=ceviz-cevizler-ceviz ağacı.
Henar-Henari-Henalewr=nar-narlar-nar ağacı.
Incilı-ıncili-ıncılewr=incir-incirler-incir ağacı.
Kirazı-Kirazi-Kirazêr=kiraz-kirazlar-kiraz ağacı.
Mıro-Mıroy-Mırwêr (Mıroyêr)=armut-armutlar-armut ağacı.
Mışmışı-Mışmışi-Mışmışêr=kayısı-kayısılar-kayısı ağacı.
Muz-Muzi-Muzêr=muz-muzlar-muz ağacı.
Qıznawı-Qıznawi-Qıznawêr=menengiç-menengiçler-menengiç ağacı.
Porteqalı-Porteqali-Porteqalêr=portakal-portakallar-portakal ağacı.
Rentu-Rentuy-Rentüwêr=dut-dutlar-dut ağacı (bir nevi dut).
Sa-Say-Sayêr=elma-elmalar-elma ağacı.
Sêzı-Sêzi-Sêzêr=güviç-güviçler-güviç ağacı.
Şıqoqı-Şıqoqi-Şıqoqêr=yaban armudu-yaban armutlar-yaban armudunun ağacı.
Teyı-Tey-Teyêr=dardağan-dardağanlar-dardağan ağacı.
Tu-Tuy-Tüwêr (Tıwêr)=dut-dutlar-dut ağacı.
Tudırıkı-tuydırıki-Dırıkêr=(dikenli dut).
Vamı-Vami-Vamêr=badem-bademler-badem ağacı.
Wişne-Wişney-Wişneyêr=vişne-vişneler-vişne ağacı.
Xewxı-Xewxi-Xwexêr=şeftali-şeftaliler-şeftali ağacı.
Xürma-Xürmey-Xürmeyêr=hurma-hurmalar-hurma ağacı.

Ananas u yeni dınya no bahdo welatê ma dı kariyayê. Kamcin welatra ameyê namedê xo ya ameyê. Eyra ez namey cı yê Dımılinı nêzana. Embazê kı zanê u çiyo kı niyameyo mı viri inan bınuşnê u ma rê bırışê ma do pa zahf kêfweş bê.

  Çend cinsê Engurê kı çorşmey Sêwregı benê=Siverek çevresinde yetiştirilen bir çok üzüm cinsi.

1-Awdari.
2-Axbanki
3-Bızçız
4-Şarabi.
5-Çırbêtı.
6-Engura dahlan
7-Engura heb mazi u heb mercanı (mercan şeklindeki küçük hebelerle mazı şeklindeki hebeler iç içedir).
8-Engura maran.
9-Engura mıriçıkan.
10-Engura payızê
11-Engura siya
12-Engura sura gıştını.
13-Engura surı.
14-Şirê
15-Gışt xatunı
16-Gıştbellu
17-Hebmercanı
18-Hewtmexel.
19-Malbat
20-Qızılvanki
21-Serpeneqeran
22-Siyamükeri
23-Sıltani
24-Sımorê
25-Tahnebê
26-Tallêk
27-Vanki
28-Vıllıki
29-Xatuni
30-Zılfan


      SEBZE (Zerzewat, kıhoyi, şinayey)
Bamye=bamya.
Bancani=patlıcan.
Baqley=bakla.
Buncıki=havuç.
Dibsurı (dibsorı)
Dolmık=dolma yapımında kullanılan bir nevi kabak.
Encuri=acur.
Fasulyey=fasulye.
‹sot=biber.
Kıxse=kıska.
Kuy=kavak.
Lobıki=bezelye.
Maşıki=ufak bezelye.
Patata=patates.
Piyaz=soğan.
Sir=sarmısak.
Sirımı=soğan ailesinden olan bir bitki (yenilir).
Şamıki (fırengi)=domates.
Tırpı (Tılpı)=turp.
Tırşok0ekşimsi bir bitki.
Xas (Marol)=marol.
Xerdel=hardel.
Xeyar=salatalık.

   ÇÌYÊ BOSTANÌ

Besiley=kavun.
Encuri=acur.
Kuy=kabak.
Qafık (qaf)=su kabağı.
Şemamoki=ufak bir cins kokulu kavun.
Xeyari=salatalık.
Zebeşi=karpuz.

    TENE
Baqley (Beqley, paqley)=bakla.
Cew=arpa.
Colık=taneleri arpaya benzer bir yaban otu.
Çıgitê pemi=pamuk tohumu.
Fasulyey=fasulye.
Gezêk=ağaçlara dolanan, bitki ve meyvelere zarar veren bir bitki.
Gılgıl=ufak taneli bir cins darı.
Kınci=susam.
Korêk=bir cins darı.
Küşnı=kişne.
Lobıki=bezelye.
Maşela (Gülaverroji, verarojek)=ayçiçeği.
Maşıki=bir cins bezelye.
Mercuy=mercimek.
Nebi (Mısri)=mısır darısı.
Nıhabaci=bir cins nohut.
Nıhay=nohut.
Rız=pirinç.
Xele=buğday.


VAŞ

Bencere (galuj)
Beng
Bêar
Berbero
Çarçal
Çistok
Dernı
Dımlu
Dınêb
Endılko
Genımok
Geziwan
Gezıkı
Gezok=Isırgan otu
Gom
Gürnigı
Hakluz
Herkor (kerkor)=Devamlı yeşil olan bir ot
Heşek
Hufhufık
Kerbeş
Kerxenek
Kolbız
Küwê mara=yılan kabağı.
Luz=Kuzu kulağı otu
Mastêrek=Honiye benzer bir ot
Neflı=yonca.
Qamır
Qındırxe
Qınêberık
Palax
Pêçek
Pivang
Sêzek
Sıpindar
Surekvaş (surıkvaş)
Şeqşeqo
Şıng
Şilanekêr
Tallek (tallok,tehlêk)
Teli, Teli heran=diken, eşek dikeni.
Teliyo siya=kara diken.
Telmerı (mertelı)
Xarabêr
Xelevaş
Xelilok
Xısül
Xürnig
Xürêl
Zegereg (zegerek)
Ziwanı
Zorı (zengılzava)

  DAR U BERÊ VEŞNAYENI, BAN VIRAŞTENI U HERWINA

Belluwêr=palamut ağacı.
Çam=çam.
Çınayêr=çınar agacı.
Mazêr=mazı ağacı.
Qübaxêr=kavak agacı.
Sıncêr=dikenli bir agaç.
Şavlêr=bir cins palamut ağacı.
Teliyêr=diken agacı.
Venêr=bir meşe ağacıdır (dallarını ve yapraklarını hayvanlar çok severler).
Vılayêr=söğüt agacı.


NAMEY NÊWEŞÌYAN

Alergi=alerji.
Aqılşiyayenı=baş dönmesi.
Apandist=apandis.
Astma=nefes darlığı hastalığı.
Basur=basur.
Bêhewn mendenı=uykusuz kalmak.
Çımi pelısyayenı=bir nevi göz hastalığı.
Çımi vınıkiyayenı=göz uyuklaması.
Çımi tewatenı=göz ağrısı.
Çımsurbiyayenı=gözlerin kırmızılaşması.
Çım veyvekı vetenı=gelincik çıkarmak.
Damax biyayenı=damak olmak.
Dırbetı llim gırotenı=yaranın iltihap bağlaması.
Doşi dekewtenı=omuz düşmesi.
Doşi tewatenı=omuz ağrısı.
Emel biyayenı-emel kewtenı-emel günayenı-emel şiyayenı=ishal olmak.
Fırkı dekewtenı=bele vb yerlere kıranp girmek
Fıtıx biyayenı=fıtık olmak.
Gerın=uyuz, uyuzlu.
Gerın biyayenı=uyuz olmak.
Ger dekewtenı=uyuza yakalanmak.
Ger vetenı=uyuz çıkarmak.
Germıj biyayenı-germıj vetenı=sıcaktan vucudun herhangi bir yerinin kabarması.
Gêj biyayenı=sersemleşmek.
Goni qesyayenı=kan kesilmesi.
Goni şiyayenı=kan gitmek.
Goni vırıtenı=kan kusmak.
Harbiyayenı=kudurmak.
Hıngılêsiyayenı=uyuşmak.
Hıngılêsiyayena gani=vucudun uyuşması.
Hıngılêsiyayena lıngı=ayak uyuşması.
Ìrı=uyuz.
Ìrı dekewtenı-‹rı vetenı=uyuz olmak.
Kalekı dekewtenı=belin yan tarafının düşmesi.
Kalekı tewatenı=yan tarafın ağrıması.
Keçel biyayenı=dazlak olmak.
Keçel vetenı=saç dökülme hastalığına yakalanmak.
Kergıkor biyayenı=geceleri etrafı görememe hastalığı.
Kermi dekewtenı=kurt düşmek.
Kıxık=öksürük.
Külemek dekewtenı=kalça düşmesi.
Kül vetenı=yara çıkarmak.
Llim dırbetı kewtenı=yaranın iltihap bağlaması.
Lıngı tadayenı=ayak burkurması.
Lolıki pize kewtenı=karna kurt düşmesi (soğulcan, tenya gibi).
Masayenı=şişmek.
Mehde qelıbnayenı=mide bulanması.
Mehde tewatenı=mide ağrıması.
Merez=merez, bir nevi iç hastalık.
Merez biyayenı=iç hastalığına yakalanmak.
Miyane dekewtenı=bel düşmesi.
Miyane tewatenı=bel ağrıması.
Mıl tepıştenı=boyun tutulması.
Mıl tewatenı=boyun ağrısı.
Molcılani=karınca hastalığı, el, ayak ve bedenin bazı yerlerinin kuruyarak kaşınması hali.
Nefes bırnayenı=nefesi kesilmek.
Nêweşiya çımi=göz hastalığı.
       “            esti=kemik hastalığı.
       "            goni=kan hastalığı.
       "            goşan=kulak hastalığı.
       "            Loqran=bağırsak hastalığı.
       "            Mezgi=beyin hastalığı.
       "            miyani=bel hastalığı.
       "            qelbi=kalp hastalığı.
       "            qesıba=ciger hastalığı.
       "            pizi=karın hastalığı.
       "          Vılıki (güşıki)=böbrek hastalığı.
       "          zeri=yörek hastalığı.
Qanser=kanser.
Qatrek dekewtenı=orta kalça kemiğinin düşmesi, içe kayması.
Qırı masayenı=boğaz şişmesi.
Qırı tewatenı=boğaz, gırtlak ağrıması.
Pize masayenı=karın şişmesi.
Pize tewatenı=karın ağrısı.
Pize pındosiyayenı=karın şişmesi gibi.
Pize tırşbiyayenı=mide ekşimesi.
Pızrıki vetenı=isilik çıkarması.
Rutbiyayenı=kel olmak, saçsız kalmak.
Serd gırotenı=soğuk almak.
Ser u bınê mengı biyayenı=ay başı veya ay sonu olmak veya hastalığına yakalanmak.
Ser u bınê mengı kewtenı=ay başı veya ay sonu olmak veya hastalığına yakalanmak.
Sêne tewatenı=gögüs ağrıması.
Sêne masayenı=gögüs şişmesi.
Sêne gêryayenı=gögüs kapanması.
Singılıki vetenı
Siroc biyayenı
Sıtma biyayenı-sıtma tepıştenı=sıtma olmak.
Şıkyayenı=kırık.
Taqet ra bıryayenı-taqet ra kewtenı=göçten kesilmek.
Tewatena dındanan=dişlerin ağrıması.
Tewatena jahreki=öd kesesinin ağrıması.
Tewatena qırı=gırtlak ağrıması.
Tewatena pizi=karın ağrısı.
Tewatena seri=baş ağrısı.
Tewatena tewredê mehdi=taşlık torbasının ağrıması.
Tewi gırotenı=sancı tutmak.
Tifo kewtenı=tifoya yakalanmak.
Va=yel, romatizma.
Va gan kewtenı=vucuda yel girmek, romatizma olmak.
Va miyane kewtenı0belle yel girmek.
Vamek (bademcik) masayenı=bademcik şişmesi.
Vamek tewatenı=bademciklerin ağrıması.
Veng bırnayenı-veng dekewtenı=ses kesilmesi.
Veşatenı=yanık.
Vınıki kewtenı=uyuklama, gözlere uyku girme.
Vırıtenı=kusmak.
Werd ra bıryayenı=yemekten kesilmek.
Werem biyayenı=verem olmak.
Weşeynayena pori=saç dökülmesi.
Wırinayenı=kaşımak.
Wıryayenı=kaşınmak
Xint biyayenı=deli olmak, fıtırmak.
Xoya şiyayenı=kendinden geçmek, bayılmak.
Xozig biyayenı=kaburlaşmak, kambur olmak.
Zeri masayenı=yörek şişmesi.
Zeri pındosiyayenı=yörek şişmesi gibi.
Zeri tırşbiyayenı=yörek ekşimesi.
Zeri veşayenı=yörek yanması.
Zerıkı (zerdekı) biyayenı=sarılık hastalığına yakalanmak.
Zınci şiyayenı=burun kması.
Zıqlıqi=hıçkırık.


  Hacetê kı, organê kı merdıman (insanan) dı peyda benê.
Sere dı çıçi esto

Sere=baş, kafa.
Poste=deri.
Postey seri=kafa derisi.
Por-porê seri=saç.
Kokê pori=saçın kökü.
Tulıkê pori
Qafê seri=başın kafatası.
Qabırxey seri=başın kaburgaları.
Damarê seri=başın damarları.
Sınırê seri=başın sinirlerı.
Mezgê (beynê) seri=beyin.
Çerme=deri, post.
Çermê seri=başın derisi.
Guni (goni)=kan.
Bejn u balê insani=boy pos.
Mıl=ense, boyun.
Sermıl (doşi, pol)=omuz.
Qırı (boxaz)=boğaz, gırtlak.
Vameki (bedemcik)=bademcik.
Çare=alın.
Ri=yüz.
Gümi=yanaklar.
Goşi=kulaklar.
Zarê goşan=kulakların zarı.
Aletê aşnawıtenê goşan=kulağın işitme organları.
Qafê goşan=kulak kepçesi.
Bori yan zi xeta zeredê goşan=kulakların içindeki hat, boru.
Vengantênê goşan=kulakların ses çekme cihazı.
Çakuç u orsê u üzengiyê goşan=çekiç, ors ve üzengi.
Çım=göz.
Sıpey çıman=gözün ak tabakası.
Zarê çıman=gözlerin zarı.
Gülilıka çıman=gözlerin merceği.
Çala çıman=göz çukuru.
Qamqey çıman=göz kapağı.
Qabıxê çıman=göz kapağı.
Bırwey=kaş.
Bıjey (bıcey)=kirpi.
Bıski (cênıki)=cenik.
Gıley (cıni u keynekan)=saç örgüsü.
Zınci=burun.
Bivıla zınci=burun ucu.
Zarê zınci=burnun zarı.
Qülê zınci=burun delikleri.
Zar yan zi damarê boyantenı=koku çekme damarları veya zarı.
Boriya zınci=burun deliği, burun borusu.
Zımbêli (zınbêli)=bıyık.
Fek=ağız.
Çengey feki=ağız çeneleri.
 a) çengeyo corên=yukardaki çene.
 b) çengeyo çêrên=aşağdaki çene.
Damaxê feki=ağız damağı.
Boriya nanwerdenı=yemek borusu.
Dındani=dişler.
Goştê dındanan=dişlerin etti.
Sınırê dındanan=dişlerin sinirleri.
Riçey dındanan=dişlerin kökü.
Kokê dındanan=dişlerin kökü.
Zıwan=dil.
Zarê zıwani=dilin zarı.
Zuliya zıwani=dilin uc kısmı.
Aluya zıwani=dilin tükürüğü.
Damarê tamkerdenı u tamantenı=tad alma ve tatma damarları.
Damarê hiskeri (Germ u serdi cêra abırnayenı)=duyu damarları.
Lew=dudak.
Lewê cori=yukardaki dudak.
Lewê cêri=aşağdaki dudak.
Henıkı=çene.
Bınê henıkı=çenenin altı.

Qoli (poli)=kollar.

Dest=el.
Miyanê desti=avuç içi.
Serê desti=ellin üst kısmı.
Sala desti=ellin yassı kısmı, iç kısmı.
Bazınê desti=ellin bilezik takılan kısmı.
Movıkê desti=ellin eklem yerleri.
Eniştê (saqey) desti=dirsek.
Bazi desti=pazu.
Qol, pol=kol.
Bınê qoli=kolun altı.
Gışti=parmaklar.
 a) Gışta pilı (gışta seri)=baş parmak.
 b) Gışta şehadet ardenı (Nişankerdenı)=şahadet parmağı.
 c) Gışta werti (a dergı)=orta parmak.
 d) Gışta gıştani=yüzük parmağı.
 e) Gışta qıjı (gışta werdi)=ufak parmak, serçe parmağı.
Movıkê gıştan=parmakların eklem yerleri.
Nenguy gıştan=parmakların tırnakları.

  Lıngi=ayaklar.

Lıngi=ayaklar.
Gozekê lıngan=
Palışna lıngan=ayak topuğu.
Gıştê lıngan=ayakların parmakları.
Nenguy lıngan=ayakların tırnakları.
Paya lıngan=ayak basım yeri.
Serê lıngan=ayakların üstü.
Bınê (pıhan) lıngan=ayakların altı.
Xırtıkê lıngan=ayakların kıkırdakları.
Saqey (çogê) lıngan=diz.
Kapokê saqi=diz kapağı.
Külemeki=kalçalar.
Paliştek=but.
Palişteko raşt=sağ but.
Palişteko çep=sol but.
Çipi=bacaklar.


  Doşiyan ra heta külemekan

Doşi (pol)=omuz.
Qatrekê doşi=omuzun kürek kemiği.
Qabırxey=kaburgalar.
Movıki=eklem yerleri.
Miyane=bel.
Rêzıla estan=kemikler zinciri.
Helqey miyani=omurulik.
Fırkê miyani=belin eklem yerleri.
Miyaneyo bari=ince bel.
Mêr (miyane)=bel.
Kaleki=belin yan tarafları.
Kaleka çepı=belin sol tarafı.
Kaleka raştı=belin sağ tarafı.
Kışta raştı=sağ yan.
Kışta çepı=sol yan.
Külemeki=kalçalar.
Külemeka raştı=sağ kalça.
Külemeka çepı=sol kalça.
Qenı=göt.
Qelaşekê qenı=götün yarık yeri.
Boriya gikerdenı=bok borusu.
Bınê qırı=boyun altı, gırtla altı.
Bınê qolan=kolların altı.
Muy bındê qolan=kolların altındaki tüyler.
Sêne=gögüs.
Çızey=memeler.
Şıtê cızan, şıtê qeçkan dayenı (Ê cıniyan qandê qeçek lawıtenı)=memelerin sütü.
Nak=göbek.
Pize=karın, mide.
Pizey zeri=iç karın.
Pizey teberi=dış karın.
Vêre=işkembe, göbek.
Loqrey=bağırsaklar.
Loqrey qalıni=kalın bağırsaklar.
Loqrey bari=ince bağırsaklar.
Güni=daşaklar.
Kır (ê camêrdan)=erkek cinsel organı.
Kısi (ê cıniyan)=kadın cinsel organı.
Berzıkı=cinsel organlarının etrafındaki kıllar.
Hakê günan=daşakların yumurtaları.
Hakê cıniyan=kadın cinsel yumurtaları.
Hakê qeçek dayenı=çocuk yapma yumurtası.
Cenin=cenin.
Cay qeçek heweynayenı u gırd kerdenı=çocuk barındırma ve büyütme yeri.
Tewrey mizi=işek torbası.
Boriyê mizi=işek borusu.
Zeri=yörek.
Qesıba (cigerı)=ciger.
Qesıba siya=kara ciger.
Qesıba surı=kırmızı ciger.
Qelb=kalp.
Gülçık (vıllık)=böbrek.
Mahde=mahde.
Jahrek=öd kesesi.
Ayrek=değirmenli, eşya öğütme organı.
Pêlekê Zehfra=öd kesesi.
Boriya werd werdenı=yemek yeme borusu.
Poste=deri.
Purti=tüy, kıl.
Estey=kemikler.


TAY HEYWANÌ

a) Heywanê keyi=bazı ev hayvanları.

Beran=koç.
Berano kol=boynuzsuz koç.                              
Bergir=beygir.
Bızı=keçi.
Boji=bir köpek cinsi.
Cahni=tay.
Camusı=camus.
Delı=dişi köpek.        
Deve=deve.                
Dik=horoz.
Estorı=at.                                      
Fino (findo)=bir cins köpek.
Ga=öküz.
Golık=buzağı.
Golıko sawa=bir yaşını doldurmamış buzağı.
Her=eşek.
Karıkı=keçi yavrusu.                                                      
Kergı=tavuk.
Kırte=köpek yavrusu.                     
Kütık=köpek.      
Leyr=yavru.
Manga=inek.                      
Mi=koyun.                     
Nalı=doğurma çağına gelmiş dişi inek yavrusu.
Qatırı=katır.
Pısingı=kedi.
Sipe=eşek sıpası.                    
Tazi=tazı, çok koşan bir köpek cinsi.
Tışk=teke.
Verek (kavır)=kuzu.
Viştıra=dana.                              

b) Heywanê gemı=bazı yaban hayvanlar.

Arwêş=tavşan.
Çeqel (wawik)=çakal.
Dıje=kirpi.
Delvergı=dişi kurt.
Fil=fil.
Herê gemı=yaban eşeği.
Heşı=ayı.
Keftal=çakala benzer bir hayvan.
Kosbesı=karaca.
Küze=kunduz.
Kütık=köpek.
Lu=tilki.
Meymun=maymun.
Pısingê gemı=yaban kedisi.
Pılıng=kaplan.
Sımore=sincap.
Sêxüran=sırtından şiş atan bir hayvan.
Şêr=aslan.
Verg=kurt.
Xezalı=geyik.
Xoz(Xenzir)=domuz.
Zırafa=zurafa.


c) Heywanê gemê bın u ê serdê erdi=bazı yer üstü ve yer altı yaban hayvanları.

Çeyle (Çırçıle, çılçıle)=soğulcan.
Demaşkül=akrep.
Hermuşık=köstebek.
Kerpa=bir yılan cinsi.
Kerm=kurt (böcek cinsi).
Kesa (Beji)=kaplumbağa (susuz).
Lır=
Lolık=1-böcek, 2-kurt, 3-so9ğulcan.
Mar=yılan.
Marmalokı (malmalokı)=kertenkele.
Mere=fare.
Qenqatrekı (Qırkayak)=kırkayak.
Qümqümokı=bir cins kertenkele.
Pındı=suda yaşiyan küçük bir böcek cinsi.
Şanê maran=yılanların şahı.
Şeytanok=
Tırli=tırtır böceği.
Tirmarı=ince bir yılan cinsi.
Xozek=köstebek.
Zıleyr=1-yılan yavrusu, 2-sölün.

d) heywanêkı perenê=uçan hayvanlar.

Bewranı=güvercin.
Betı=kara batak.
Bılbıl=bülbül.
Bumı=baykuşa benzer bir hayvan.
Çıkçıkok=küçük bir kuş.
Çiq=karakuş, karga.
Darkütık=ağaç kakan.
Dımhelbi=kuyruğu uzun bir kuş.
Dikçawış=kızlar çavuşu denen bir kuş.
Diksılêman=baş ucunda uzun bir ibik olan bir kuş.
Gancıl-qertelo cılın=büyü kartal, çullu kartal.
Hechecıkı=kırlangıç.
Hılulıkı=
Kekopepo=kekopepo kuşu.
Koterı=bıldırcın.
Künd=baykuş.
Leglegı=leylek.
Mıriçıkı=serçe.
Mıriçıkê xazi=arı kuşu (arıları yer).
Ordegı (Werdegı)=ördek.
Qazı=kaz.
Qerquş-qerquşi=leşle beslenen uçucu hayvanlar.
Qerquşo sıploç=akbaba.
Qerquşo siyater=Kara kartal.
Qerquşo bej=şahin.
Qıtık=
Qülıng=
Pıtpıtıkı=küçük bir kuş.
Sisalıkı=
Şahlulkı=şahlulk.
Şewşewokı=yarasa.
Şıwanxapık=çoban kandıran bir kuş.
Wısıbtutanı=yüsüf tutan.
Z
------------------------------------------------------


Zerdıkı=
Zerec (zerej)=keklik.

e) Heywanê miyandê awı=su içi hayvanları.

Kerkıncı=yengeç.
Kesa awı=su kaplumbağası.
Marê awı=su yılanı.
Mase=balık.
Marmase=yılan balığı.
Qırêncıle=kurbağa.
Reqı=Su kamlunbağası
Xezalek=Su içinde birhayvan
Zuli=kan emen bir sülün.

f) Heywanê gemê werdi=yabani küçük hayvanlar.

Çarıngı=yaban arısının bir büyüğü (yaban arısı ve bal arılarını yer).
Gezok=bitkileri toprak altında kökten kesen bir hayvan
Goyey=güye.
Hevcarık=Tahta kurusu
Hıngı=arı.
Ispıjı=bit.
Kekı=pire.
Kêzıkı=bok böceği.
Mele=çekirge.
Merşe=sivrisinek.
Mêşı=sinek.
Mozı=böcek.
Mırxık=küçük karınca.
Molcıley=karıncalar.
Nutıkı=bit yumurtası veya yavrusu.
Qaşaxı=
Qatrekı=çekirge cinsinden ayakları çok uzun bir hayvan.
Qıjne=kene.
Qümılı=kımıl.
Pılpılıkı=kelebek.
Pındı=kan emen bir böcek cinsi.
Rıskı=pire yumurtası veya yavrusu.
Tırtır=tırtırlı böcek.
Vızık=sivrisinek cinsinden bir sinek.
Xalok (kalopir)=uğur böceği.
Xozek=bitkileri yiyen bir böcek.
Zerqetı=yaban arısı.



Ê kı erdi sero ca gênê=yerin özerinde yer alan şeyler.

Bahr (dengız)=deniz.
Baxçe=bahçe.
Bostan=bostan.
Dere=dere.
Deştı=yayla.
Deye=tepe.
Dıkı=yamaçlarda oluşturulan küçük tarla.
Dolı (Golı)=göl.
Erd=yer.
Êga=sulanabilen küçük tarla.
Hir=kıraç.
Kaf=mağara.
Kaş=yamaç.
Kere=kayalık yer.
Ko=dağ.
Küçı=büyük kaya.
La=ırmak.
Laser (sêl)=sel.
Mergı=mera.
Mêşe=koru.
Rez=bağ.
Ro=nehir.
Salı=yaslı, yaslı taş.
Şıli=ufak yağmur, yağış.
Si=taş.
Şıqı=ensiz ve uzun tarla (kıraçlarda ve yamaçlarda olur).
Taht=taht.
Talazokı=fırtınalı rüzgar.
Torgı=dolu.
Va=rüzgar.
Varan (Yaxer)=yağmur.
Vewrı=kar.
Vırusıkı=şimşek.
Vızık (çol)=çöl.
Xopan=yamaçlarda oluşan kuru tarla.
Zelzele=deprem.

VA=Rüzgar.

Vay cıwênan=harman yeli.
Vayo kür=yüzü yakan, donduran soğuk bir yel.
Vayê şani=akşam yeli.
Vayê şewray=sabah yeli.
Vayo siya=kara yel.
Vayê veri=ön taraftan esen rüzgar (güney rüzgarı).
Vayê pey=arka taraftan esen rüzgar (kuzey rüzgarı).
Talazokı=fırtınalı yel.

Serdari, pili=liderler, büyükler.

Axa=aga.
Beg=bey.
Kalık=dede, yaşlı adam.
May=ana, anne.
Mir=mir.
Pi=baba.
Pirık=nene.
Şêx=şeyh.

  Hacetê (aletê) pa karkerdenı u çi vıraştenı=çalışma ve eşya yapma aletleri.

Bıxşi=testere.
Çakuç=çekiç.
Dahri=tahra.
Degoşi (dıgoşi)=dirgen.
Gürz=zincire takılan yuvarlak ve ağır demir (savaşlarda kullanılırdı).
Hüwe (wıye)=kürek.
Kardi=bıçak.
Kelpetenı (kelbetinı)=kelpeten.
Külbık (külben)=tarla kazmada kullanılan küçük çapa.
Male=mala.
Mertal=Kalkan
merı=bel.
Mêx=çivi.
Mılêvi=bir nevi dirgen.
Mısasi=hayvanları sürmede kullanılan uzun deynek.
Mıqar (nıqar)=taşları işlemede kullanılan ucu çok sivri bir nevi çekiç.
Muçık (muçanık)=cımbız.
Qaluçi (qalunç)=orak.
Qedum=keser.
Rende=rende.
Tırpanı (qırımı, tılpan, kêlıntı)=tırpan.
Tornawida=tornavida.
Torzin=balta.
Zengen=kazma.
Zomp=balyoz.

  Çi xoradayenı u xopay kerdenı=bazı giyim eşyaları.

Cizmey=çizme.
Cızlawiti=naylondan yapılan ayakabı.
Çaket=ceket.
Çefi=kefiye.
Çitı=kadın baş örtüsü.
Dısmalı=mendil.
Eba=aba.
Êlegı=yelek.
Fanila (atletı)=atlet.
Kılawı=külah.
Kürkı=kürk.
Lepıki=eldiven.
Mundi=kuşak.
Qazaxı=kazak.
Qayış=kemer.
Qolıkı (işlıgı)=gömlek.
Palto=pardiso.
Pantoli=pantol.
Pancey=ayak topuğuna kadar uzanan kadın donu.
Pijema=pijema.
Pırên=mintan.
Postali=ayakabı.
Pozbendi=pazuya takılan işlemeli takınak.
Puçıki=çorap.
Şahrı=Sadece Zazaların kullandığı, çoğunlukla siyah renkli olan bir baş örtüsü (hem erkekler ve hemde kadınlar kullanırlar).
Şali=şalvarın bir çeşidi (sadece yünden yapılırlar).
Şelwari=şalvar.
Şewqa=şapka.
Şılwali=kilot.
xamıki=çarık.
Xezı=bir nevi baş östüsü.

  Zere u teberdê banidı, yan zi çorşmey bani vırazênê=evin içinde veya dışında bulunan veya yapılan şeyler.

Sorni=dam saçağı.
Çıranıkı=su oluğu.
Wede=oda.
Külinı=yatak konulan yer.
Adılgan=ateş yakma yeri, ocak.
Maxzenı=kışlık yiyecek vesaire konulan yer, killer.
Wedey meymanan=misafir odası.
Wedey rakewtenı=yatma odası.
Locını=duman çıkma bacası.
Seku=oturmak için yapılan yer, seki.
Soqi=dibek.
Dıstari=el değirmeni.
Küwari=eşya koyma kovanı.
Künüfı (Awdazxane)=tualet.
Destşıt=el yıkama yeri.
Keraşo (Hemam)=banyo yapma veya çemaşır yıkama yeri.
Punê kergan=tavuk kümesi.
Loxı=damları loglamada kullanılan uzun ve yuvarlak taş.
Halinê bewranan=güvercin yuvası.
Banê kütıki=köpek damı, yeri.
Kêber (qapi)=kapı.
Kêberê hewşi=havlu kapısı.
Enugı=havlu kapısında açılan küçük kapı.
Êşigı=eşik.
Cay postalan=ayakabı koyma yeri.
Ref=raf.
Refê postalan=ayakabı rafı.
Refê fıraqan=çanak çömlek rafı.
Teqey=küçük bacalar.
Pencerey=pencereler.
Qülê tıfıngı eştenı=kavga anında evden silah atmak için açılan küçük bacalar.
Merekı=samanlık.
Cay dewari=büyük baş hayvanları koyma yeri.
Cay çarwan=küçük baş hayvanları koyma yeri.

  Çiyê pa merdım kıştenı yan zi dırbetın kerdenı=adam öldürme veya yaralama eşyaları.

Barut=barut.
Bomba=bomba.
Bombadestan=el bombası.
Çaqmaqli=çakmaklı tüfek.
Dabança=tabanca.
Elbıkı=bir nevi otomatik silah.
Fılita=bir çeşit tüfek.
Fışengı=fişek.
Güle=kerşun.
Hebıkı=bir nevi tüfek.
Kardi=bıçak.
Keleşı=keleşinkof.
Loxli=loglı tabanca.
Makineli=makineli silah.
Martinı=bir nevi tüfek.
Mainı=main.
Mawzerı=bir nevi tüfek.
Meqes=makas.
Mertal=Kalkan
Qerşun=kerşun.
Qırma=kırmalı tüfek, av tüfeği.
Rım=Mızrak
Saçma=saçma.
Şemşêr=kılıç.
Tıfıngı=tüfek.
Tirkovan u tirı=ok ve yayı.
Topı=top.
Tomsonı=tomson.
Xençeri=kama.

  Çiyo kı daran ra vırazêno u yeno karardenı=ağaçlardan yapılıp iş gören eşyalar.

Çıwe=sopa.
Degoşi=dirgen.
Destey hacetan=bazı aletlerin desteleri.
Estunı=orta direk.
Gopalı=baston.
Haletı=kara saban.
Koni=dam tövme tokmakı.
Maxı=ev yapımında kullanılan direk.
Merdıwanı (Lıngdiyar, lıngvıraştek)=merdiven.
Mercıfe=kar atmak veya harman toplamakta kullanılan tahta şey.
Mılêvi=bir nevi dirgen.
Mısasi=hayvanları sürmek için kullanılan uzun bir deynek.
Mışore, qelm, mışon (cıwên çarneno)=harman dövmede kulanılan yassı tahta, mişon.
Qazıx (mıhin)=kazık.
Qelanqizık=karşılıklı binilen kaldıraç, salıncak.
Qerase (Hım darı ra hım asın ra vırazêno)=ağır şeyleri yerinden kaldırmak veya sürüklemek için kullanılan deynek.
Qeysi (darloxi)=dam logunu çekmek ve çevirmek için kullanılan çatallı çekecek.
Rewti=dam şaçakları.
Rewtê sorni=dam saçağını yapmada kullanılan ince ve uzun deynekler.
Serpune=bağ teveklerini ayakta tutmak için kullanılan çatal deyner, serpene.
Şıvı=ince sopa.
Text=tahta.
Tirı=1-topraklı ev yapımında kullanılan direk, 2-oklava.

Çiyê keyi=ev eşyaları.

Balışna=yastık.
Batani=batani.
Caxı=şiş, örgü örmede kullanılan ince demir şiş.
Cezwe=cezve.
Cılı=kilim.
Çaydanlıx=çaydanlık.
Çıla idarê=gaz lambası.
Çıwal=çuval.
Den=yağ vb şeyleri koymak için yapılan killi kap.
Dewl=kuyudan su çekme kabı.
Dıstari=el değirmeni.
Donir=1-yayık, 2-ayran koyma kabı.
Dorı=köp.
Dori=küçük su testisi (kilden yapılır).
Dolab=dolap.
Dolabê rıştenı=yün örme dolabı.
Dolabê erzak dekerdenı=erzak koyma dolabı.
Doşeg=döşek.
Ebar=
Elbı=tahtadan yapılan sulu şeyler koyma kabı.
Elegı=elek.
Fıçi=fıçı.
Fıraqi=kapkaçak.
Fincanı=fincan.
Gastar=eşya asmak için ağaç dalarından yapılan çatallı asacak.
Gılonc=kısa yular.
Helbi=el dokumasında kullanılan mekik.
Heqibe=heybe.
Hêlıkı=salıncak.
Hiz=yağ vb şeyler konulmak için kilden yapılan köp.
Ìrbıq=el yıkama testisi.
Ìskeme=oturma kürsüsü.
Kardi=bıçak.
Keçe=odalara serilen serecek.
Kedıkı=küçük ayran tuluğu.
Kıtablıx=kitaplık.
Koçıkı=kaşık.
Kondêz=kepçe.
Külav=çobanların giydiği giyecek.
Kürsi=1-kürsü, 2-topraklı evlerde yere kazılan ve içine ateş konulan yer.
Küwari=kovan.
Leganı=leğen.
Lengeri=geniş ve yayvan yemek kabı.
Lên-Lênê şami vıraştenı=yemek tenceresi, kazan.
Lênê kergi yan zi bılxür gırênayenı=bulgur kaynatma veya üzüm bekmezini kaynatmak için kullanılan çok büyük kazan.
Lif=lif.
Masa=masa.
Mastêr=honi.
Masure=çul vb şeylerin dokumasında kullanılır.
Meqes=makas.
Meşkı=yayık.
Metro=metre.
Minder=minder.
Mizro=mizro.
Mumlıx=mumlık.
Nargıle=nargile.
Qedehı=kadeh.
Qelunı=pipo.
Qews=yünü birbirinden ayırtmak ve düzlemek için kullanılan eğri kirmen.
Qomıdin=komidin.
Panosı
Paştkürsi (Qoltıx)=koltuk.
Perde=perde.
Perzun=süzgeç.
Pêlek=torba.
Pırojını=kalbur.
Radyo=radiyo.
Resen=uzun yullar.
Rêşta=kirmen.
Sabun=sabun.
Sandıqa çına dekerdenı=elbise koyma sandığı.
Sandıqa ceyızi=ceyiz sandığı.
Sandıqa êmışi=yemiş vb şeylerin sandığı.
Sandıqa meywe komkerdenı=meyve toplama sandığı.
Sandıqa bari=yük sandığı.
Sela engurı=üzüm toplama veya taşıma sepeti.
Sela bari=yük yükleme sepeti.
Sela nani=ekmek sepeti.
Semawer=emaver.
Seradı=büyük gözlü kalbur.
Sêni=sini.
Sıhanı=tabak.
Sırfe=sofra.
Sızgeç=süzgeç.
Soba=soba.
Şişa nani=ekmek şişi.
Şişa kebabi=kebap şişi.
Şıqı=ince ve uzun kilim.
Tası=tas, bardak.
Tawa=tava.
Telewizyon=televizyon.
Teşt=büyük bakraç.
Textê nani=ekmek tahtası.
Tewre=torba.
Tewqı=ekmek sacı.
Teyb=teyb.
Tira nani=oklava.
Vidon=su konulan kab.
Werti=yatak takımı.
Wesar=yular.
Werxan=yorgan.
Xali =halı.
Xırarı=harar.
Yastıxı=yastık.


Namey rengan=Renkler.

Belek=siyaz beyaz, benekli.
Bej=bej.
Çiq=siyahımsı.
Êşıl (mawı)=mavi.
Gewr (nimsıpe)
Kıho=yeşil.
Mor=mor.
Renga herı=toprak rengi.
Rengaqahwi=kahve rengi.
Renga zengı=pas rengi.
Siya=siyah.
Sıpê=beyaz.
Surı=kırmızı.
Welını=kül rengi.
Zerdı=sarı.

Qandê veşnayenı=yakmak için.

Çari=çalı çırpı.
Kokê daran (koki)=ağaçların kökleri.
Koli=odun.
Komır=kömür.
Lemê pemiyê wışki=pamuğun kuru dalları.
Qırş u qal=çalı çırpı.
Qotê sirıkiyê wışki=mısır darısının kuru başı.
Purê gozan=ceviz kabuğu.
Purê vaman=badem kabuğu.
Puwa=Ağaç mantarı.
Sergin=tezek.

Werdê heywanan=hayvanların yiyeceği.

Cew=arpa.
Küşnı=kişne.
Lemê kınviyê wışki=susamın kuru dal ve yaprakları.
Patili=ot burması.
Perê darano wışk=kuru ağaç yaprakları.
Sapê nebiyo wışk=mısır darısının sapları.
Sımer=saman.
Velg=meşe ağaçlarının ince dal ve yaprakları.
Xışıka pemi=pamuk kozalağı.

 
Çiyê werdiyo kı, qandê
zımıstani kenê zere:

Ardi-Arış=un.
Awa isoti=biber salçası.
Awa şamıkan=domates salçası.
Bılxür=bulgur.
Çirê mışmışan=kurutulmuş kayısı meyvesi.
Dan=kaynatılmış tüm buğday.
Kaxi=kurutulmuş armut meyvesi.
Kodıki=içi çıkartılmış ve kurutulmuş biber, patlıcan ve domates.
Küftelıx=köftelik.
Lobıki=bezelyeler.
Maşıki=bir çeşit bezelye.
Mercuy=mercimek.
Nıhey=nohut.
Qawırme=kavurma.
Peynir=peynir.
Piyazo wışk=kuru soğan.
Reçelê kaxan=kuru meyve reçeli.
    "         kuyan=kabak reçeli.
    "         Mışmışan=kayısı reçeli.
Rıb=bekmez.
Sir=sarmısak.
Sımaq=sumak.
Terine=çökelek.
Tırşê henaran=narların ekşisi.
Toraq=çökelek.
Xele=buğday.
Zeytuni=zeytin.

Hacetê kı erd ramıtenı, cıtıkerdenı, karıtenı,
çinayenı, awdayenı u kalan kerdenı dı
kar anê u gırweynenêTarla işlerinde, çift sürmede ve kazı işlerinde kullanılan bazı alet ve malzemeler.

Haletı=kara saban.
Heqibe=heybe.
Hüwe=kürek.
Külben=bitkilerin köklerini kazmak için kullanılan küçük çapa.
Lebudı=
Lewıdı=Bel temizlemede kullanılan bir nevi mala.
Merı=bel.
Mısasi=hayvan sürmek için kullanılan uzun deynek.
Nire=boyunduruk.
Qaluçi=orak.
Sırsi=kara sabanın yeri kazan demiri.
Tırpanı (qırımı)=tırpan.
Toxım=tohum.
Vaşdıru=Büyük orak.
Xamıki=çarık.
Zengen=kazma.

Qandê cıtıkerdenı zi vanê cıtê gay bıbê kı kes pa erdanê xo bıramo.
  Kes bı gayana, estorana, bergirana, qatırana u herana zi hım şeno pa cıtı bıkero, hım zi cıwên bıçarno. Bergir, qatır u heran kes qandê bar wegrotenı u şeley kırıştenı zi kar ano.

Ban vıraştenı dı malzemeyo kı kar anê

a) Banê herıni=topraklı evler.
Çakuç=çekiç.
Çari=çalı çırpı.
Çaxıl=çakıl.
Çırpı=badana.
Estunı=orta direk.
Herı=toprak.
Hüwe=kürek.
Keşkere=tahtadan yapılıp özerinde harç, taş vesaire taşınır.
Kırec=kireç.
Koni=yassı tahtadan yapılıp topraklı damların kenarlarını dövmede, sıkıştırmada kullanılır.
Küti=ev direkleri.
La=1-ip, 2-çay.
Lınci=çamur.
Male=mala.
Mastar=mastar.
Maxi=direkler.
Qalıb=kalıp.
Qamiş=kamiş.
Rewti=ev yapımında kullanılan saçaklar.
Sali=yassı taşlar.
Si=taş.
Si çengan=köşe taşları.
Şakül (çakül)=şakül.
Text=tahta.
Tirı=boydan boya topraklı damlarda kullanılan uzun ve kalın direk.
Toqmaq=tokmak.
Zelê siyan=ufak taş parçaları.
Zomp=büyük balyoz.

b) Banê Betonıni=betonlu evler.
Asın=demir.
Beton (qum u çimento)=beton.
Çakuç=çekiç.
Çaxıl=çakıl.
Hüwe=kürek.
Keşkere=keşkere.
Kırec=kireç.
La=ip.
Male=mala.
Mastar=mastar.
Qalıb=kalıp.
Sali=yassı taşlar.
Si=taş.
Si çengan=köşe taşları.
Sıwax=sıva.
Şakül (Çakül)=şakül.
Text=tahta.
Toqmaq=tokmak.
Xerc=harç.
Zomp=balyoz.

Makiney cınıştenı
Cipı=jep.
Gemi=gemi.
Helikopterı=helikopter.
Kaşkaşı (Trênı)=tren.
Kelekı=sal.
Minıbusı=dolmuş.
Motor=traktör.
Otobozı=ötübüs.
Qamyonı=kamyon.
Panzerı=panzer.
Tanq=tank.
Texsi=taksi.
Temafilı=taksi veya jep.
Teyara=uçak.

Melykey (meleki) gırdi
Cebrail
Mikail
Ìsrafil
Ezrail

Pêxemberê gırdi
Ìsa-Ìncil
Musa-Tewrat
Dawud- Zebur
Muhammed- Qüran

Xelifey
Osman
Ebubekir
Ümer
Eli


WERD U ŞAMÌ

Bancan, isot u şamıki surkerdenı=patlıcan, biber ve domates kızartması.
Bıxlama=buğulama.
Bülxür vıraştenı=bulgur yapmak, bulgur yemeği.
Bülxüriverkerdena kengeran=tavuklu bulgur.
Cemile (nan, rıb u rıwen piya surkerdenı)=ekmek, bekmez ve yağı birlikte kızartarak, çabuk yapılıp yenilen bir yemek çeşidi.
Danug=buğday, nohut vb şeyler birlikte kaynatılır ve yeni diş çıkaran çocukların başına habeleri dökülen bir yemek çeşidi.
Dekerdena kodıkan=dolma yemeği (kurutulmuş biber, patlican vesaire).
Dekerdena loqran=bağırsak doldurması yemeği.
Dekerdena dolman=dolma yemeği.
Fırunı eştena bancan u isotan=fırına atılan patlıcan ve biberden yapılan yemek.
Fırunı dı vıraştena kebabi=fırında yapılan kebap.
Goştê kergana bülxür vıraştenı=tavuk etli bulgur yemeği.
Goştê kergana rız vıraştenı=tavuklu pirinç.
Güwec=güveç.
Hakdı surkerdena tüwandê wışkan=yumurtalı kuru dut yemeği.
Hakdı surkerdena sıpanaxi=yumurtalı ıspanak yemeği.
Hakdı surkerdena kengeran=yumurtalı kenger yemeği.
Hakdı surkerdena goşti=etli yumurtalı yemek.
Hak xaşênayenı=haşlanmış yumurta.
Hakra qixane vıraştenı=
Hak surkerdenı=yumurta kızartması.
Hak u ardana têmıyan dı surkerdeni=unlu yumurta yemeği.
Hakra cemile vıraştenı=
Hakrıb=bekmezli yumurta.
Helaw=helva.
Hebmercuyan ra şorba vıraştenı=tüm mercimek çorbası.
Hebmercuyan ra qimey mercuyan vıraştenı=tüm mercimek kiyması.
Herış=ağız (yeni dogan hayvanın ilk sütü).
Hevrışk=Yağlı ekmek.
Ispanak surkerdenı=ıspanak haşlaması, kızartması.
Ispanak ra qatmey vıraştenı=ıspanak katması.
Ispanak ra büreki vıraştenı=ıspanak böreği.
Ìsot, bancan adır eşetenı=patlıcan ve biberi ateşe atmak (bir nevi kebap).
Ìmambayıldi=imambayıldı.
Kebab=kebap.
Kebabê bancan u isotan=patlıcan ve biber kebabı.
Kebabê cigerı=ciger kebabı.
Kebabê kergan=tavuk kebabı.
Kebabê talaqi=dalak kebabı.
Kebabê günekan=hayvan daşaklarından yapılan kebap.
Kele vıraştenı=kele yemeği.
Kele paçe=kelepaça.
Kelwest=
Keşkekı=keşkek.
Kılêncey=külinçe.
Kılêncey nandê nebi=mısır darısından yapılan külinçe.
Kılori=külinçe.
Kızrıki serkerdena vıraştenda bülxüri
Kızrıki serkerdena vıraştenda rızi
Kodıki dekerdenı=dolma.
Kozleme=ateş közünün özerinde yapılan yemek.
Küftey=küfte.
Kuwate=Döğme buğday.
Kuyqışıkı (kuwiya qırşı)=kış kabağı.
Melxüte (Mexlüte)=tüm mercimekten yapılan bir yemek.
Meyır=ayran çorbası.
Mıqlık=Bülbül yuvası.
Müsaqa=musaka.
Nan=ekmek.
Nanê nebi (mısri)=mısır darısı ekmeği.
Nanê mercuyan=mercimek ekmeği.
Nanê nıhan=nohut ekmeği.
Nanê desti=el ekmeği.
Nanê tirı=sac ekmeği.
Nano rüwenın=yağlı ekmek.
Nano surkerde=kızartılmış ekmek.
Nano somın=somun ekmeği.
Nıheyê xaşênayey=haşlanmış nohut.
Qawırme=kavurma.
Qarnıyarık=karnıyarık.
Qatmey terini=çökelek katması.
Qatmey peniri=peynirli katma.
Qatmey goşti=etli katma.
Qatmey ıspanaxi=ıspanak katması.
Qatmey pıncari=pancar katması.
Qatmey toraqi=çökelek ketması.
Qatmey kınci=susam katması.
Qelinek= Kavurma.
Qimali (Goştnan, lahmecun)=kiymalı.
Qime (qimı)=kiyma.
Qimey mercuyan=mercimek kiyması.
Qixane=yagda pisirilmiş yumurta yemeği.
Pastey=pastalar.
Panık=Kalınca yufka
Pılolı=bulamaç.
Pıtpıt=Bulgurun incesinden yapılan bir yemek
Pırkerdena kergan u pewtena cı=doldurulmuş tavuk yemeği.
Pırkerdena kavıran u pewtena cı=doldurulmuş kuzu yemeği.
Pirzola=pirzola.
Raêra=Öğütülmüş buğdaydan yapılan yemek
Rız vıraştenı=pirinç yemeği.
Sado=süzme yoğurdu.
Selate=salata.
Sirawi=sarmısaklı sulu bir yemek çeşidi.
Sirawiya goşti=sarmısaklı et suyu yemeği.
Sirawiya haki=sarmısaklı yumurta yemeği (sulu olur).
Sirawiya kergan=tavuk suyundan yapılan ekşimsi bir yemek.
Sirmast=sarmısaklı yoğurt.
Sogılme=fırına atılan ve sonradan soyulup dövülen patlıcandan yapılan sarmısaklı yemek.
Solmast=tuzlu yoğurt.
Suraw=Tuzlu turşu suyu
Surkerdena axbandıri=
Surkerdena goşti=et kızartması.
Surkerdena govlegan=mantar kızartması.
Surkerdena benıkı=
Surkerdena masan=balık kızartması.
Şamiya fasuliyan=fasulye yemeği.
Şamiya baqlan=bakla yemeği.
Şamiya bamyi=bamya yemeği.
Şamiya lobıkan=bezelye yemeği.
Şamiya nıhan=nohut yemeği.
Şamiya maşıkan=bezelye yemeği.
Şirinaşir=Musakka.
Şolık=sulu hamurdan yapılan ince tava veya saç ekmeği
Şorba doy=ayran çorbası.
Şorba mercuyan=mercimek çorbası.
Şorba rızi=pirinç çorbası.
Tahın=tahin.
Tas kebabi=tas kebab.
Tawa=tava yemeği.
Terine=çökelek.
Tırşık=eksimsi bir yemek çeşidi.
Tırşê qıloxiran (Xıloriga)=kiymalık bulgur topaçlarından yapılan ekşimsi bir yemek çeşidi.
Tırşê bancanan=patlıcan ekşisi.
Tırşê puni=yarpuz ekşisi yemeği.
Tırşe goştê kergan=tavuk ettinden yapılan ekşimsi bir yemek.
Tırşê nıhan=nohut ekşisi yemeği.
Tırşê cigerı=ciger eksisi.
Tırşê piyazi=bol soğandan yapılan ekşimsi bir yemek.
Tırşê buncıkan=havuç ekşisi yemeği.
Tırşê awda sımaqi=sımak suyundan yapılan yemek.
Tırşê henaran=nar suyundan yapılan yemek.
Tırşê qorıxı=üzüm koruğundan yapılan yemek.
Tırşê erugandê xaxan=taze eriklerden yapılan yemek.
Tırşê fırigdê vaman=badem çağalasından yapılan ekşimsi bir yemek.
Tırşê patatan=patlıcan ekşisi.
Tırşo surek=ekşimsi ve kırmızı bir tırşık yemeği.
Toraq=çökelek.
Tomast=Kaymak
Vıraştena vêran=işkembe yemeği.
Xılonder (herış)=‹lk ağız

ÇÌ ŞIMITENI=içecekler.

Araq=rakı.
Awı=su.
Awa buncıkan (şelgem)=havuç suyu, şalgam.
Awa susi (biyani)=biyan suyu.
Awa henaran=narların suyu.
Awa sayan=elmaların suyu.
awa xewxan=şeftalilerin suyu
awa mışmışan=kaysıların suyu.
Awa mıroyan=armutların suyu.
awa alucan=alıçların suyu.
Awa kirazan=kirazların suyu.
Awa erugan=üzüm lerin suyu.
Awa turşi=turşu suyu.
Awa meyaroy
Awa sımaqi=sumak suyu.
Awa bewrıncan
Awa limonan=limonların suyu.
Çay=çay.
Darçın=darçın.
Do=ayran.
Doy pırpari=soğukluk ayranı.
Doy perzuni=süzme ayranı.
Oralet=oralet.
Qahwe=kahve.
Qahwey qıznawan=menengiç kahvesi.
Rıb=bekmez.
Rıbê qawınan=kavun bekmezi.
Rıbê zebeşan=karpuz bekmezi.
Rıbê tuwan=dutların bekmezi.
Rıbê ıncilan=incirlerin bekmezi.
Rıbê engurı=üzüm bekmezi.
Sıskı=sirke.
Şerab=şarap.
Şerbet=şerbet.
Şerbetê rıbi=bekmez şerbeti.
Şerbetê hıngımêni=bal şerbeti.
Şerbetê tuyandê dırıkı=dikenli dutlerın şerbeti.
Şerbetê engurı=üzüm şerbeti.
Şerbetê awda zebeşan=karpuz suyunun şerbeti.
Şerbetê awda beşilan=kavun suyunun şerbeti.
Şerbetê şekeri=şeker şerbeti.
Şıt=süt.
Suraw=tuzlu turşu suyu.
Xazoz=gazoz.
Xoşawi=hoşaf.

ŞÌRANEY=Tatlılar.

Baqlewe=baklava.
Bısküwi=bisküvit.
Cemedox (dondırme)=dondurma.
Çirê mışmışan=kuru kayısılar.
Çoqlata=çikolata.
Eşure=aşure.
Helawı=helva.
Hıngımên=bal.
Iskıji=kuru üzümler.
Kaxê mıroyan=kurutulmuş armutlar.
Kesmey=kesme.
Küftey kınci=susam küftesi.
Mıqlık
Qedayif=kadayif.
Pastêx=pestil.
Pastey=pastalar.
Pılolı=bulamaç.
Rıb=bekmez.
Rıjşıt (sütlaç)=sütlaç.
Riçal=reçel.
Sıncıxi=sıncık.
Şerbet=şerbet.
Şeker=şeker.
Xoşawi=hoşaf.

ÇEREZ=Çerez

Berzey maşelay (vıllıka verroji)=ayçiçeği çekirdeği.
Beluy pıraynayey-Beluy adırdı teqnayey=kavrulmuş veya ateşte kebab edilmiş palamut meyvesi.
Çirê mışmışan=kayısı kurutulmuşu.
Danugı=
Dendıkê Beşilan=kavun çekirdekleri.
Dendıkê zebeşan=karpuz çekirdekleri.
Dendıkê Kuwan=kabak çekirdekleri.
Dendıkê xeyaran=salatalık çekirdekleri.
Dendıkê encuran=acur çekirdekleri.
Dendıkê (kankılê) gozan=cevizlerin içi.
Dendıkê vaman=bademlerin içi.
Dendıkê mışmışan=kayısı çekirdekleri, kayısı içi.
Fındıqi=fındıklar.
Fıstıqi=fıstıklar.
Gozi=cevizler.
Iskıji=kuru üzümler.
Incilê wışki=kuru incirler.
Kesmey=kesme.
Kaxê mıroyan=armutların kurumuşu.
Kestane=kestane.
Kızrıkê goştê rüwenıni=hayvan kuyruk yağından yapılan, kavrulan ufak et ve yağ parçaları.
Kınciyo pıraynaye=kavrulmuş susam.
Mısriyo pıraynaye=kavrulmuş mısır darısı.
Nıhey pıraynayey=kavrulmuş nohutlar.
Nıhey xaşêlınayey=haşlanmış nohutlar.
Pastêx=pestil.
Qıznawê pıraynayey=kavrulmuş menengiçler.
Sêzi=güviçler.
Sıncıxi=sıncık.
Tey=dardağan.
Tuywışki=kuru dutlar.
Vami=bademler.

NAN=Ekmek.

Nanê destan=el üstünde gezdirilerek açılan ekmek (bir nevi katme gibi).
Nanê tirı=saç ekmeği.
Nano rüwenın=yağda kızartılan ekmek.
Nano surkerdın=kızartılmış ekmek.
Nano somın=somun ekmeği.
Haknan=yumurtalı ekmek.
Kılêncey=külinçe.
Kılori=külinçeye benzer ekmek çeşidi.
Qatmey=katme.
Şolık=tava ekmeği.

WERDÊ DEWAR U ÇARWAN=Hayvanların yemi.

Beluy=palamut meyvesi.
Bencere=tarlalaran yeşeren bitki ve sebzelere zarar veren bir ot.
Cew=arpa.
Cıfta beluyan=palamut meyvesinin döğülmüşü.
Çayır=çayır.
Çıgitê pemi=pamuğun çigiti.
Küşnı=kişne.
Lemê bancan u isotan=patlıca ve biberlerin tevekleri, dalları.
Lemê fasulye, lobık u maşıkan=fasulye, bezelye gibi şeylerin tevekleri.
Lemê xeyar u encuran=salatalık ve acurların tevekleri.
Lemê beşile u zebeşan=kavun ve karpuzların tevekleri.
Neflı=yonca.
Patilê babet babet vaşi=çeşit çeşit otların burmaları.
Perê tüwêran=tut ağaçlarının yaprakları.
Perê ıncılewran=incir ağaçlarının yaprakları.
Perê venêri=(venêrın türkçesini bilmiyorum).
Per u sapê nebi=mısırın yaprak ve sapı.
Perê darandê meyweyan=meyve ağaçlarının yaprakları.
Perê dar u berdê bini=diger ağaç vb şeylerin yaprağı.
Purê (qalıkê) zebeş u beşilan=karpuz ve kavunların kabuğu.
Purê xeyar u encuran=salatalık ve acurların kabuğu.
Sapê gılgıl u gılgezi=darı ve süpürgelik darısının sapı.
Sapê korêki=darının sapı.
Sapê kınci=küncünün sapı.
Sımer=saman.
Sirıkê nebi=mısırım başla tanelerin toplu olduğu baş.
Vaş=ot.
Velg=hayvanların kışın yemesi için dallarla ağaçlardan kesilen dallı yapraklı çalılar.
Xışıka pemi=pamuk kozası.

------------------------------------------------------

ÇÌYOKI PEME U PEŞMÌRA VIRAZÊNO=Pamuk ve yünden yapılan şeyler.

a) çi dekerdenı=eşya konulan şeyler.
Pêlek=küçük torba.
Tewre=omuza asılan torba
Heqibe=heybe.
Çıwal=çuval.
Xırarı=harar.
b) rakewtenı=içinde yatılan şeyler.
Balışna=yastığın büyüğü.
Yastıxı=yastık.
Doşeg=döşek.
Werxan=yorgan.
Çarçefı=çarşaf.
Batani=batani.
Ri werxanan=yorgan yüzleri.
Ri doşegan=döşek yüzleri.
Ri balışnan, yastıxan=yastık yüzleri.
c)sero ronıştenı=özerinde oturulan şeyler.
Külav=külav.
Keçe=keçe.
Şıqı=ince ve uzun kilim.
Cılı=çul.
Xali=halı.
Minder=minder.
Hesır=hasır.

DAR U BER=Ağaçlar.

Alucêr-aluca-alucey=erik agacı-erik-erikler (can eriği).
Aywayêr-aywa-ayway=ayva ağacı-ayva-ayvalar.
Beluwêr-belu-beluy=palamut ağacı-palamut-palamutlar.
Benıkêr-benık-benıki (türkçesini bilmiyorum).
Bewrıncêr-bewrıncı-bewrınci (türkçesini bilmiyorum).
Çamêr-çamı-çami=çam ağacı-çam-çamlar.
Çınayêr-çınarı-çınayêri=çınar ağacı-çınar-çınarlar.
Dırıkêr=dikenli dut ağacı.
Erugêr-erugı-erugi=erik ağacı-erik-erikler.
Fıstıxêr-fıstıxı-fıstıxi=fıstık ağacı-fıstık-fıstıklar.
Gozêr-gozı-gozi=ceviz ağacı-ceviz-cevizler.
Gülêr-gülı-güli=gül dalı-gül-güler.
Henalewr-henar-henari=nar ağacı-nar-narlar.
Incılewr-ıncilı-ıncili=incir ağacı-incir-incirler.
Kirazêr-kiraz-kirazi=kiraz ağacı-kiraz-kirazlar.
Lem-lemi=dal-dalar (sebze vb şeylerin dalı).
Ley-leye-leyêr=fidanlar-fidan-fideden meyve vermeye geçen fidan ağacı.
Mazêr=meşe ağacı.
Mewêr-mewı-mewi=tevek dalı-tevek-tevekler (üzüm teveği, asma)
Mewşêr=ağaçlara veya taşlara tırmanan üzüm teveği, asma.
Mırwêr-mırwı-mırwey=armut agacı-armut-armutlar.
Mışmışêr-mışmışı-mışmışi=kayısı ağcı-kayısı-kayısılar.
Qıznawêr-qıznawı-qıznawi=menengiç ağacı-menengiç-menengiçler
Qübaxêr=kavak agacı.
Porteqalêr=portakal agacı.
Rentuwêr=kırmızı ve iri tut ağacı.
Sayêr=elma ağacı.
Sêzêr=güviç ağacı.
Sımaqêr=sumak ağacı.
Sıncêr=çit yapmak için tarlaların kenarına dikilen gür ve uzun diken ağacı.
Şavlêr=palamut ağacı.
Şıqoqêr=küçük ve sert bir yaban armudu ağacı.
Teyêr=dardağan ağacı.
Teliyêr=diken, diken ağacı.
Tıwêr=dut ağacı.
Vamêr=badem ağacı.
Venêr=meşelerde olan bir meşe ağacı.
Vılayêr=söğüt ağacı.
Vişneyêr=vişne ağacı.
Xewxêr=şeftali ağacı.
Zeytunêr=zeytun ağacı.

   XANE
   Sonu "Xane" eki ile biten sözcükler.

Aşxane=lokanta.
Awdazxane=tualet.
Barutxane=cebhane saklanan yer, depo.
Bazarxane=günlük şeyler satılan yer.
Berberxane=berber dükkanı.
Biriketxane (kerpiçxane)=biriket imal edilen ve satılan yer.
Boyaxxane=boya yapılan veya satılanyer, dükkan.
Camxane=cam imal edilen veya satılan yer.
Cebırxane=patlayıcı maddeler imal edilen yer.
Cemedxane (buzxane)=buz yapılan veya satılan yer.
Cılxane=çul, kilim, halı vs dokunulan veya satılan yer.
Çayxane=çay yapılıp satılan yer.
Çekxane (dukanê silehan)=silah imal edilen yer.
Darxane=ağaç vs kesilen, depolanan veya satılan yer.
Depoxane=eşya depo edilen yer.
Dermanxane (Daruxane, ezexane)=ilaç yapılan veya satılan yer.
Deştxane (Terzixane)=dikim işi yapılan yer, dükkan.
Dersxane=eğitim görülen yer
Dındanxane=diş bakımı veya çekimi yapılan yer, dişpanser.
Dorxane=küp vs imal edilen veya satılan yer.
Doşegxane=döşek yapılan veya satılan yer.
Helawxane=helva yapılan veya satılan yer.
Hepısxane=tutukevi.
Ìbadetxane=ibadet edilen yer, cami vs.
Kayxane=oyun oynanan yer.
Keçexane=keçe yapılan veua satılan yer.
Kerxane=kadın işletilen yer.
Keşişxane=islam dininin dışında, başka din adamlarının toplandığı yer. Bir nevi manastır.
Kıhanxane=eski şeylerin satıldığı, alındığı veya tamir edildiği yer.
Kıtabxane=kitap satılan yer, kütüphane.
Kolixane=odun vs satılan yer.
Komırxane=kömür vs satılan yer.
Kürkxane=kürklü eşyaların imal edildiği veya satıldığı yer.
Lehimxane=lehim işlerinin yapıldığı yer.
Meyxane=içki içilen, kadın oynatılan yer.
Mewlexane=sebze, meyve vb şeylerin alındığı veya satıldığı yer.
Mezbexane=hayvan kesim işlerinin yapıldığı yer.
Mexzenxane=kışlık yiyecek vb şeylerin muhafaza edildiği yer, killer.
Mermerxane=mermere şekil verilen veya satılan yer.
Necarxane (marangozxane)=marangozluk işlerinin yapıldığı yer.
Nêweşxane (Xestexane)=hasta bakılan yer.
Qamqexane=ağaç kırıntıları veya ateş yakmak işin kuru şeylerin satıldığı yer.
Qahwexane=kahve veya çay yapılıp içilen yer.
Qesabxane=hayvan kesim evi.
Qumaşxane=kumaş vb şeylerin imal edildiği veya satıldığı yer.
Qüşxane=tencere.
Pastaxane=posta işlemlerinin yapıldığı yer.
Postalxane (sewlxane)=ayakabı vb şeylerin imal edildiği veya satıldığı yer.
Postexane=deri işleri yapılan yer.
Rewtxane=sırık, saçaklarda kullanmak için ince direk vs satılan yer.
Sımerxane=saman satılan yer.
Şalgexane=kışlık şeylerin, sebze meyve vs in bozulmaması için saklanan veya depo edilen yer.
Şerabxane=şarap imal edilen veya satılan yer.
Şişxane=şiş vb ince işlerin yapıldığı veya satıldığı yer.
Tamirxane=bozu şeylerin tamir edildiği yer.
Taştoxxane (berberxane)=traş işlerinin yapıldığı yer.
Textxane=tahta vb şeylerin yapıldığı veya satıldığı yer.
Tewqxane=ekmek sacı vs gibi şeylerin imal yapıldığı veya satıldığı yer.
Ticaretxane=ticari işlerinin yapıldığı yer.
Tornaxane=torna işlerinin yapıldığı yer.
Wendexane=okunulan, eğitim görülen yer, okul vs.
Wênexane (Resımxane)=resim çekimi veya el ile yapımı yapılan yer.

   NAME
   Sonu "Name" eki ile biten sözcükler.

Beyaname=beyan etme belgesi.
Bêname=isimsiz.
Celbname=isteme, çağırma namesi.
Cırmname=cırmname.
Destname=el ile gönderilen belge.
Dıname=iki isimli.
Eşirname=aşireti belirleyen belge.
Haydarname=uyandırma mektubu.
Jewname=bir isimli.
Karname=işi belirleyen belge.
Keyname=evi, aileyi belirleyen belge.
Kokname=kökünü belirleyen belge.
Mengname=aylık
Name=1-isim, 2-belge, mektup.
Qewlname=anlaşmayı belirleyen belge.
Qerarname=verilen kararı içeren belge.
Peyname=soyad.
Rayname=izin belgesi, yolculuk belgesi.
Rojname=1-günlük gazete, 2-günlük yapılacakları işleyen belge.
Sername=takvim.
Sewqname=sevk etme belgesi.
Sınasname=kimlik, tanıtım belgesi.
Sondname=and içme, yemin etme belgesi.
Şarname=halk kimliği, ulus kimliği
Teblixname=bildirme belgesi.
Teslimname=teslim olduğunu içeren belge.
Vername=isim, tanıtım belgesi.
Warname=yerini, yurdunu, mekanını bildiren belge.
Wasiyetname=vasiyetname.
Welatname=memleketini bildiren belge, kimlik.
Xebername=1-mektup, 2-haber gönderme belgesi, 2-davetiye.

Mesela:
Eşirname: Bıcaxıj
Name: Koyo
Peyname: Berz.
Sınasname: Koyo Berz
Şarname: Zaza
Welatname: Zazaistan
Warname: Sêwregı-Maxtele
Keyname: Baboyan-Heciyan (Bıcaxızi).
Kokname: Babo.
Kamey: Zaza

Dar
   Sonu "dar" eki ile biten sözcükler.

Çekdar=silahlı, gerila.
Defterdar=defterleri tutan, tanzim eden.
Dukandar=dükkanı olan.
Emegdar=emek veren, emek yiyen.
Emırdar=emreden, emir veren.
Hawadar=fiyakalı.
Haydar=uyanık olan, kendini koruyan.
Heqdar=hak veren, hakkı savunan.
Hükümdar=hükümdar, hükmeden, zorba.
Jandar=acı çeken.
Kardar=1-iş veren, 2-işi olan, çalışan.
Koledar=köle.
Maldar=malı mülkü olan.
Meymandar=1-misafir, 2-misafir perver.
Namdar=isim veren, ün kazanan.
Nandar=yemek yediren, misafir perver.
Nişandar=nişancı.
Nobedar=nöbeçi.
Paydar=1-hiseli olan, payı olan, 2-hise dağıtan.
Pesndar=övünen.
Peyedar=1-korucu, birine peyelik eden, 2-korucuları olan.
Raydar=yol veren.
Reydar=oy veren.
Serdar=lider.
Şandar=şanlı kişi.
Şerefdar=şerefli kişi.
Şewdar=geceleri çalışan, gececi.
Tahsildar=tahsildar.
Wardar=yurdu olan.
Werddar=1-yiyici, 2-yemek yediren, cömert.
Xandar=hancı, han işleten.
Xıznedar=hazinedar.
Zordar=zor kulanan.
Zülümdar=zülmeden.

   Kar
   Sonu "kar" eki ile biten sözcükler.

Cefakar=emek veren, emek yiyen.
Fedekar=fedakar.
Hilekar=hile yapan.
Hünerkar=marifetleri olan.
Sondkar=yemin eden, yeminli.
Temahkar=cimri.
Tewbekar=tövbe eden.
Xızmetkar=hizmet eden.
Zülümkar=zülmeden.

   Baz
   Sonu "baz" eki ile biten sözcükler.


Canbaz=canbaz.
Enbaz=arkadaş.
Fetbaz=kışkırtıcı, dedikoducu.
Fêlbaz=hile yapan, insan kandıran.
Hilebaz=hile yapan.
Sıhêrbaz=böyücü.
Xümarbaz=kumar oynayan.
   
  Zeman, dem, wext

# Ju-jew seatı şeşti (60) deqiqeyo
# Jew-ju deqiqe şeşti (60) saniyeyo
# Jew-ju saniye şeşti (60) saliseyo
# Roj u şewı piya vistu çıhar (24) seatiyê
# Hewt roji hefteyêno
# Çıhar heftey cêra cor mengê kenê
# Hirıs roj mengêno
# Serê miyan dı pancasu dı (52) heftey, dıwês (12) mengi, çıhar (4) demseri (mewsimi) u hirêseyuşeştiyupanc (365) roji estê.


MENGÌ (AŞMÌ)
 

1-Çıle- çele (zıqnawute-zemperiye) (gağan), menge (aşmiya) rocedê Xızıri=Ocak.
Rojey Xızıri: 1, 2, 3, 14, 15, 16, 21, 22, 23, 28, 29, 30.

2-çıleyo peyên, Gujige, menga hirê roci, roce tepıştena Xızıri-sıbat: Şubat. 4,5,6 Rojey Xızıri

3-Awdar-adar, menga Kormışkani, menga pirı, mart, marte.
8 awdar roza cıniyan, 19 awdar hawtemal u heftê cı, 21 awdari pirı, pire, 29 awdari peyniya pirı, hawtemalê werti.

4-Lizan, Nisan, nısan, nisane=Nisan. 8 nisani hawtemalo pil, heftey hawtemaliyê hirını.

5-Gülan, gülane=mayıs. 1 gülani roşanê karkerdoxan, menga rocedê,  rojê dıwês (12) imaman.

6-Amnano verên, Heziran, hezirane=Haziran.

7-Amnano werteyên, Tirmeng, menga pali, Temmuz, temmuze. 9 Temmuzi kıştena Elişêr u Zarife Xanımı.

8-Amnano peyên, tebaxı, menga cıwênan, Agustoz, Agustoze=Ağustos.

9-Payızo verên, menga cıtı kerdenı, cıtmengı, Elun.

10-Payızo werteyên, menga başaxi, menga velg cınayenı.

11-Payızo peyên.

12-Çıleyo verên, qanun, gaxan, gagan.

Mengi

1- Menga jewi hirısujew (31) roj ancena
2- Menga dıdını ju serı vistuheşt (28), ju serı vistunew (29) ancena
3- Menga hirını hirısujew (31) roj ancena
4- Menga çıhari hirıs (30) roj ancena
5- Menga panci hirısujew (31) roj ancena
6- Menga şeşi hirıs (30) roj ancena
7- Menga hewti hirısujew (31) roj ancena
8- Menga heşti hirısujew (31) roj ancena
9- Menga newi hirıs (30) roj ancena
10- Menga desi hirısujew (31) roj ancena
11- Menga jondesi hirıs (30) roj ancena
12- Menga dıwêsi hirısujew (31) roj ancena.


DEMSERÌ
 
Zımıstan

Zımıstan
Wesar
Amnan
Payız

Zımıstan
12-Çıleyo verên, gaxan, gagan, qanun-Menga dıwêsi.
1-Çıle, çıley werti-Menga jewi.
2-Çıleyo peyên, gucig, Sıbat-Menga dıdını.

Wesar
3-Awdar, adar, menga pirı-menga hirını.
4-Lizan, Nısan-Menga çıhari.
5-Gülanı-Menga panci.

Amnan
6-Amnano verên, Hezran-Menga şeşi.
7-Amnano werteyên, Tirmeng-Menga hewti.
8-Amnano peyên, Tebaxı-Menga heşti.

Payız
9-Payızo verên, Elun-Menga newi.
10-Payızo werteyên-Menga desi.
11-Payızo peyên-Menga jondesi.

NAMEY ROJAN-ROCAN-ROZAN

Şeme-Bahdê êni.
Jewşeme-Bazar.
Dışeme-Bahdê bazari.
Sali-Hirşem.
Çarşem-çahrşem.
Pancşem
Êne.

Emser=bu yıl.
Par=geçen yıl, geçen sene.
Pêrar=geçen yıl değil daha öbür yıl.
Pıtırpêrar=geçen yıl değil, öbür yıl değil daha öbür yıl.

Emser=Bu yıl
Serna=gelecek yıl.
Seterna=daha gelecek yıl.
Sıtırseterna_daha daha gelecek yıl.

Ewro=bugün.
Meştı=yarın.
Biro=yarından birgün sonra.
Bintero=yarından, yarından birgün sonra.
Pıtırbintero-Bıtırbintero=yarından, yarından, yarından  birgün sonra.

Vızêr=dün.
Perey=dün değil öbür gün.
Perarey=dün değil, öbür gün değil daha öbür gün.
Pıtırperarey=dün değil, öbür gün değil, daha öbür gün değil, öbür gün.
 
Zıme-Vakür=Kuzey.
Rojawa-rocawa=Batı.
Rojakewt-rocakewt=Doğu.
Veraroj-veraroc=Güney.

------------------------------------------------------
Tut-pıt, qeç, xort, gırd-pil

Wexto kı qeçek newe Homa (Ella) dano hetan kı emrê (temenê) cı beno jew-dısere lacek bo tuto, keynekı bo pıta. Yanê laceki rê vanê "tut", keynekırê vanê "pıt“
  Temenê qeçkan nabêndê dıseran u desseran dı bo hewna qeçê. Yanê hetan emrê cı (temenê) cı beno des-dıwês sere qeçek yeno hesıbnayenı u cı rê vanê “qeç, yan zi qeçek, doman“. (Wazenê wa keyna wazenê wa lacek bo, wırnan rê vanê qeç yan zi qeçek)
  Nabêndê dıwês u vist seran dı zi benê xort. Yanê xort yenê hesıbnayenı. Heta temenê cı beno vist cı rê vanê xort yan zi resaye. (wezenê wa keyna wazenê wa lacek bo, wırnan rê zi vanê xort yan zi resaye). Wexto kı hitap yan zi qalê cı kenê vanê, laco resaye, keyna resayê.
  Wexto kı jewjıyênê heta nabêndê şeşmeng u serê dı keynekı veyva u cı rê vanê veyvı, veyva ma, veyva fılan kesi. Serêda cı bi temam tepeya bena cıni u namey veyvinı cı sera werzeno. No fın cı rê vanê cıniya fılan kesi, cıniya fılan keyi u herwına. Laceko kı jewjıyêno heta şeşmengan zamayo, waşteyo. Eya tepeya beno camêrd, beno merde u kewno qor u rêzdê camêrdan miyan. Eya tepeya cı rê vanê camêrdê fılan berı yan zi merdey fılan cıniyerı u herwına. Keyneka waştê yan zi jewjınayê waşti, lacek zi waşteyo.
  Nabênê temendê (emırdê) vist u pancasi demê camêrdey, xozanayeney, xoserbiyayeney, mesuliyetey, peyetey u herwınayo. Pancasi tepeya hêdi-hêdi kaley dest pey kena. Eger cıni bo pirı, pirıka, eger camêrd bo kal, kalo, kalkek u herwına yeno vatenı. Yanê benê kal u pir. Tabi taytay hewna xo sero manenê u rew-rewi nêkewnê. Camêrd bo cı rê vanê Ded, Ap, gırd u herwına, cıni bo zi vanê, Emê, Xalê, niyazê u herwına.
  Wexto kı qeçê ninan benê, ê qeçê cı jewjıyênê u ê qeçandê cı ra qeçeki benê, fına nê benê kal u pir, kalık u pirkekı. O wext temenê cı çend beno wa bıbo ferq nêkeno. Torınê cı bi tepeya kalık u pirıkê.
  Pêrdê pêrdê xo rê kes vano, bapi (kalık), marda pêrdê xo rê vano, bamay (pirıkı). Pêrdê marda xo rê kes vano, dapi (kalık), marda marda xo rê vano, dapirı (pirıkı).

     Gışti=Parmaklar.

Hergı dest u lıngı dı panc gışti estê.
  Gıştê jew desti
1- Gışta pilı, gışta gırdı, ê seri=baş parmak.
2- Gışta işaretkerdenı, ê şehadeti=şehadet parmağı.
3- Gışta werti, a en dergı=orta parmak.
4- Gışta gıştani=yüzük parmağı.
5- Gışta qıjı, a en werdi=serçe parmağı.

    FIRAQÌ=Kapkaçak.

Fıraqê tey şami vıraştenı, şami werdenı, çi şımıtenı u şımıtenı dekerdenı.
Bınê qedehan=çay bardağı altı.
Cezwe=kahve kaynatılan kap. (cezweyo, gırd, werteyên u werdi)
Çaydanlıx (demlıx)=çaydanlık.
Dewl=kuyudan su çekme bakraçı.
Dorı=küp.
Dori=çömelekten yapılan su testisi.
Elbı=tahtadan yapılan sıvı koyma kabı.
Fincanı=kahve kadehi.
‹rbıq=el yıkama ve abdest alma testisi.
Kardi=bışak.
Kase=kase, yayvan tas.
Koçıki=kaşıklar.
a) Koçıkê darêni
b) Koçıkê asınêni (metal), ê çay u şami werdenı
Kondêz=kepçe (kondêzo gırd, werteyên u werdi)
Kuya awı=su kabağı.
Lengeri=tabaktan büyük yayvan tepsi.
Lên=tencere (lênê kergi, lêno gırd, werte u werdi)
Mılêvi (çatal)=dirgen.
Perzun=süzgeç. (metal têl yan zi çaput ra vırazêno)
Qedehı=su bardağı, çay bardağı vs (Qedeha çay u qahwe şımıtenı)
Qüşxane=tencere
Semawer=çay kaynatılan demlik.
Sıhanı-sehanı=tabak. (sıhanê babet babeti, gırd u werdi)
Sırahi-sürahi=sürahi.
Sini=özerinde ekmek yenilen tepsi.
Sitıl=kova, bakraç.
Şekerlıx=şekerlik.
Şişı=şiş (şişê kebabi, şişa nani)
Şuşa=şişe. (Babet babeti şuşey)
Tası=bardak.
Tawa=tava.
Teşt=büyük leğen
Textê nani=ekmek tahtası.
Textê çi sero werdikerdenı=özerinde eşya doğranan tahta.
Tira nani=oklava.

Cay sıtarbiyayenı u rakewtenı=Barınma ve yatma yerleri.

Ban=ev.
Cami=Camii.
Hepısxane=hapishane.
Hotel=otel.
Kaf=meğara.
Kılise=kılise.
Koşk=köşk.
Nêweşxane=hastahane.
Qat=1-kısım, 2-daire katı, 3-tabaka.
Qonax=konak.
Saray=saray.
Wendexane=okul, eğitim görülen yer.
Xan=han.
Xeymı (çadırı)=çadır.
Pun (qandê kergan)=kömes.
Halin (qandê teyr u turi)=yuva, kuş yuvası.
Molcılani, mojlani ( qandê molcılan)=karınca yuvası.
Qül=delik, yer altı mağarası. (qandê heywanandê bındê erdi u ê koviyandê binan)

VILLIKÌ=Çiçekler.

Çımoşa=Papatya
Gagıro=Lale.
Gül=gül.
Nergız=nergiz.
Qanç=Menekşe.
Rehan=reyhan.
Pencey şêri=aslan pençesi.
Vıllık=Çiçek

  Cay sıtarbiyayenı u heweynayenda bıganınan

Cınawıri: Qül, kaf, kendal u qelaşandê siyandı sıtar benê

Çarwey: Gew u axürandı sıtar benê

Dewar: Gew u axürandı sıtar benê

İnsani: Ban, qonax, koşk, saray u kafandı sıtar benê

Heywanê awi: Awı miyandı kum, herı, vaş u herwınay bındı xo nımnenê u sıtar kenê.

Heywanê bındê erdi: Erdi bındı, qül u u herı miyandı xo nımnenê u sıtar kenê. (Mesela: Molcıley, çırçıle, çıley, mar, demaşkül, malmalok u herwına) Nê ju ju fını zi kokandê dês u banan dı, qelaşandê siyan dı, kokandê dar u beridı zi xo heweynenê. Ju ju fını zi puş u palaxı miyandı yenê sıtarbiyayenı

Heywanê gemı: Gema qül u kafandı, kelaşandê dar u siyan dı, dahl u mêşan miyan dı, puş u palaxı mındı u herwına heweyênê yan zi xo sıtar kenê.

Heywanê kemeran, si u keran: Nê qülandê kemer si u keran dı u hrewına yenê sıtarbiyayenı.

Heywanê kedi, yan zi ê keyi: Keyan dı, parqandê heywanan dı, qefes u cayandê herwınayandı yenê warikerdenı u sıtarbiyayenı.

Heywanê kovi: Gema, qül u kafan dı, kelaşandê si u daran dı, mêşan u dahlan miyan dı, vaş, çar u cur u herwnıya bın u miyan dı xo nımnenê u sıtar kenê.

Heywanê kokdê daran: Nê kokandê dar u beri dı yenê warikerdenı u heweynayenı. (mesela: Kerm u lolıki ninanra yê)

Heywanê gol u mergan: Nê heywani gol u mergandı awı u vaşi bındı xo heweynenê, çerenê, nımnenê u sıtar kenê. (Mesela: Kaz u werdeği, kesey u qırêncıley ninanrayê)

Heywanê miyandê puş u palaxı: Nê heywani xo puş u palaxı bındı, kesleg u peran bındı, vaş u çaran bındı heweynenê.

Heywanê miyandê kafan: Nê heywani rojdıhirı gema, dahl u mêşan miyan dı xo rê geyrenê werd. Qandê xo pawıtenı u sıtar kerdenı zi şınê kafan miyan dı, qelaşandê dar u siyandı xo nımnenê u sıtar kenê. (Mesela: Heşı, Meymun, kevcal u herwına ninanrayê)

Heywanê miyandê puni: Nê heywani kışta insanan ra punan miyan dı yenê heweynayenı u wari kerdenı. (Mesela: Kergi, hüli, qazi, werdegi u herwına)

Heywanê serdê dar u beri u ê bındê erdi: Nê heywani dar u beri sero, per u vılıkandê ciya xo wari kenê, kokandê dar u beri dı, qelaşandê si u dêsandı, erdi bındı xorê qüli vırazenê u xo tey heweynenê. (Mesela: Zerqet, Çarıng, hıngı, mozı, mêşi u herwna)

Teyr u tur: Kokandê daran dı, qelaşandê si u kemeran dı, dar u beri sero halinan dı, mêşan u dahlan miyan dı, gılandê dar u beri sero heweyênê.

Heywanê purt nermi: Nê heywani Arwêş, küze,  lu, sımore u herwınayê. Nê heywani zi mêşan u erdan miyan dı, bahçe u bostanan dı, tene u zerzewati miyan dı, dahlan u mergan miyandı xo wari kenê, nımnenê u pawenê. Wext beno puş u palaxı, çar u lemandê daran bındı, qülandê si, dar u beridı zi şenê xo bıdê sıtarkerdenı

  Werdi yan zi leyrê bıganınan

Bızêk-karıkı: Leyra bızı
Cahni: Leyrê estorı
Golık-golıko saway: Leyrê mangerı
Kırte: Leyrê delı
Kıri: Leyrê heri
Leyr: Leyrê teyr u turi u herwına
Pıtı: Keyneke, ê insanana, cınira beno
Tut: Laceko, ê insanano, cınira beno
Verek: Leyrê miyo
 
 

      Nımune, çend namey keynekan:                
 
  Altun   Atê   Atiye   Aşmi   Ayten   Azime   Bedırya   Besê   Besima   Bewranı   Bewrınc   Bozanı   Bozê   Canê   Cemê   Cemila   Cenet   Çeçan   Dersıma   Dersımı   Dewran   Dewrê   Edul   Emina   Esma   Eslê   Fadık   Fatım   Ferida   Gewrê   Gogê   Gülê   Gülistan   Hatê   Hawa  Hecer   Henarı   Imê   Imxan   Kejê   Kewani   Kewê   Kezban   Kezizer   Leyla   Leylê   Meyro   Mırcan   Newroz   Nurê   Pakê   Pirê   Pıtê   Porzer   Rojda   Rojê   Rındê   Roşna   Seyla   Sıltanı   Sosını   Şayba   Şemê   Şemşê   Şewê   Şewqet   Şirın   Temra   Teyrê   Tijê   Wendê   Werdeg   Wesê   Xanım   Xasek   Xatun   Xecê   Xewxê   Xezal   Xezê   Xoxê   Xümxüm   Qedırıya   Qimetı   Qıznaw   Qüdret   Zelal   Zerweş   Zerya   Zeryê   Zeynebı   Zeytunı   Zinê   Zılfê   Zozan  Zonya...