Bistin

Wikipediya ra, ensiklopediya xosere

 

Bistin (Tırki: Aynalı) yew dewa Zazayano. Ca xo zerrey sinor qezay ermugi dera. Dew Bistin, dewoni rmug ra dewka delala. Xuı ser ju muxtarika, best rmuga. Tırki cı ri voni Aynalı. Bınat rmug o Swreg da.

 Coğrafya

 C (ca) dew

Dew Bistin, dewoni rmug ra dewka delala. Xuı ser ju muxtarika, best rmuga. Tırki cı ri voni Aynalı. Bınat rmug o Swreg da. Wext, tı rmug ra şıni, kilometr desın rıy (raa) Swreg ra, kışt dew Nişnig ra, ep ser grna, dı kilometr rıya hrina gı miyoni yegon (hgaan) ra bena derg, teqip kni, şıni miyoni dew. Rıya tom miyonciy dew ra vyerena ra, Belwon ra şına Qelecux, oja ra zi şına resena rıy Alos. Dew, gılyeşoni (etek) kuy Ziyar ser biya ava. Paştiy xuı şawa Kuy Ziyar. Co gu (cao ke) dewıjon tedı boni vıraşti kendalu (engelo), raşti ser bon inu, raşt Bistin z her dew piyru yeg/ğel (hga).

Varueji (veroc) dew dı yeg (hgaz) esti, tn yegon ra cyer, ju la (hem) esta, cı ri voni L Qızılıbux. Zım dew ıd, Kuy Ziyar estu. Kuy Ziyar zım dew tyedır qwno (mınıto t). Ruejawoni (ğerb) dew ıd, rıy Swreg u dew Nişnik esta. Ruejvetışi (şerq) dew ıd, mezr Belwoni, tn cı ra wet zi, dew Qelecux esta.

P dew ıd, ju ku estu. Cı ri voni Kuy Ziyar. Pyşi (ver) kuyi gı rıya (rae) ser kuenu, cı ri voni Kaş, piyş bini rı voni Kerı. Oja dı, miyoni keron ıd şıkfti (kafi; eskefti) sti. P ın kuy id ju mdonko hira estu. Xurti tedı top kay kni, hl kay kni. R r musaoği (taleb) dew Bistin o dewoni binon - dewoni nızdi- şıni, ıtya piknik kni. In kuwa Bırri Mazyri estu, label zaf tayo.

 Mezli

Mezli miyoni dew ıd fki rıya d. Ruejawoni (ğerb) dew ıd, pyşi dew Belwoni ser kuni. Mezli znginon u feqiron z pi ni (z jbini niy). Ogo imkoni c (cı) estu, mezli xuı vırazenu. Berkolon donu vıraştış, ser nomı donu nuştış, dorp mezli dı cağlemo asınin donu vıraştış, sri mezli p imonto vırazenu. gı imkoni c inu kı, dorp mezli nivırazenu, tna dorp mezli dı ryezk (rz) keron nonu ru u dı hb keron tatkinon (phanan) kenu berkolı, sri keron ninusenu. Sri mezli p her gueroni vıncyewk-dı vıncyewon (vicewe) kenu berz. Rınd dawesnni p her vıla nyebu, mezel ra nişyeru. Dorp mezelc (guerıston) p dyes omo guretış. Miyoni mezelon ıd tk dari sti. Dewıji, niverdni pes (mal-dawar) şyeru miyoni mezelon. Mezelon sera grayiş guına hesıbyenu. Dewıji mezelon ri gelk hurmet kni. Wext şıni miyoni mezelon, yon zi vr mezelon ra vyern ra, duon wonn. Şew, o (kes) miyoni mezelon ra nivyerenu. Tari dı şar mezelon ra tersenu, niftonu (nthawreno) nızdi ra ravyeru. Eğleba (zde waxt; zafr) ın qdo, label tk merdumi tom tnapkiy (ters) ına ju; wext, tari dı tebera mndi, xuı ht mezelona kaş kni. Voni; mezli ma pawni. Rueşonon ıd (roşanan dı), her kes mıheqqeq şınu mezelon ser. Srsıb ro, badi nımaji rueşoni ra şıni mezelon ser. Şeker bni mezelon sera noni ru, qıji (qeeki, domani) şıni, doni ari. Mezelon ser dor wonn.

 Ziyar

P dewı dı Kuy Ziyar estu. In kuwa (no koy ra) ju Ziyar esta, mılet ına ziyar tevrık qebul kena o cıri hurmet kena, c ziyara ju dara sızyer esta, dewıji şıni, pa ırbulon gırı doni, xuı ri duon kn, Hom ra xuı ri rındi u reheti wazni. Vatışon guerı; Şew yni ju ına ziyar ra vejyenu, ju ılk desta wa, yenu yen (hniy) kışt dew ser desmaj gnu o rn grenu a, şınu lewı, oja dı benu vin. Dew ra end tenon diyo. Dewıji p bawr gı, a ziyar dew pawena. Ze dewlet dw krdin veng (thal), Bistin ti nida. Şar mıntıqi vonu; ziyar dew pawıt. Ziyar kuy ziyar mıntıqı dı menşura.

 Mezr dew

Mezr gı best muxtariy dew Bistini, dı hebi. Nom ıni mezron hın (niar):

 Aw

Dew ıd aw taya (şenıka). Her ki dı aw inya, zafi dewıji aw xuıy weri (werdene), comi ra bni. end ki aw xuy weri, aw Kuy Ziyar ra gni. Dew miyon ıd ca ca bir (quyi) sti, dewıji ınon ra zi aw bn, feqet ına aw eğleba q şıtışi (ştena) i-mi bni. Aw wr ps zi zaf taya, bıniy (bınniya) dew ıd l (hem) Qızılıbux esta, feqet a zi zaf durya. Eğleba (zde waxt) dewıji, bironi miyon dew ra aw oncn, keni fıraqon, p psi aw doni. Dew ıd zaf pes inu. Ina dew ıd herınd psi, cıt guıreta. Dewıjon, bırr bırno, erd kerdu yega. A yo (ju) ra, erazi zafi c zutu (ruto).

 Rıyonti (Şiyayış u Ameyış)

Rıy (raa) dew esta, feqet hrina. Her vıjyayiş ıd siyasi yeni dew, suezi asfalt doni, label (ca) taba tu nidyenu. Zaf zaf kardiyk doni rıya ru, tk kni umar, hındk.

Ju dolmiş dew esta. Ruej dı hiri dori şına suk, yena. Dewıji srsıb (şodıra) şıni suk, şond yni. Tk zi şıni guri xuı vinn, rn dolmiş dır grn a, yn dew. Tkı dewıji, ehtiyaciy xuıwa ze suk ra gni, p dolmiş oni dew, tkı zi p motor oni. Ma vajı, z ardon, ay-şeker u zobi zxirı.

 

 Şıkıli bonon

Boni dew, pyeru dıqati. Qat bıni guemo, qat diyari kiwu (kyo). C desmaji (abdest) zi qat bıni do. Boni dew, eğleba hiri ım. Wext, tı cyeru nrdwonon ra şıni lewı, ju bersıfko hira estu. Tı ewıli şıni ın bersıf (bergeh?). In bersıf ra dı beri (kberi) bni a. Berk benu a, şınu ht ki (kışta keyi; ban i). Ht ki dı enbari ardon, aldon, duy, pıxri (locıne, qulba), saleb (suluk) estu. tkın ( taine) ht ki yın rakerd (rafiştiy), tkın ariday. gı ht ki kni ra, tedı palason kni ra (fin ra). Berk zı (kber) benu a, wad (oda) myemonon. Wad miyemonon gelk gırdu. Zer wadi dı palasi (xali), cacımi yon zi xal rakerd. Vervri dyesi kulab rakerdo, kulabi sera tk kiyon dı xal bar rakerd, tk kiyon ıd mindr runay. P yın ıd arkenari wadi balişn runay. Dyesi, kerı ra u hira om vıraştış. Zer ın dyeson ıd dulabi sti. Gueş wadio zeni pencera ser kuenu Qur'on dardkerdo.

 Demoğrafya

Dew p gırda, dew ıd da 300 ki stu. Nıfusi dew, dorp 1800 do. Vıjnayişi 1999 ıd tyedır 500 ray dew bi. Da 300-320 heb musaoği dew sti. Dewıji gı teberayi zi gelk. 1800 gu (ke) ma vatu, g dew ıd nışni ru. E texmin kena ku g ma ayi teberi zi ınon ser kı, ın reqem p şınu cuer. Dewıji zafi c şıni Edena, label biya Edena, şehron binon dı zi gelk. (z İzmiri, İstonbueli, Onqarya, Mrsin, Diyarbekır ub.)

 Tarix

Dewıji, esli xuı rmugıj ni. Vatışoni extyaroni dew guerı, bakali (pi u khalık) yın, tiya ra da 400-450 serri ver, miyont Pali u olig ra, dew Twreg ra om ıtya. C xuı bedelno (vurno) label esıli xuı nibedelno. Miyont zoni yın u Pali dı, miyont zoni yın u olig ıd ferqiyti sti. Label ıni ferqiyti zaf muhim niyi. Zaf rehet nyebu zi, rn eşkni, jubin fom bıkeri. Dew, ıka (nıka) u c xuıwo vrin ıd niya. Co ewılinu gı dew tedı vıraziya ıka biyo xırabı. A herınd ıd tna ju bonk pay ra mendu, bin şiy ra u terk bi.

 Eşirt

Dew dı, dı ezbeti gırdi sti, biya ın wırdin (n hurdemnan ra qeyr) hiri-ar hb ezbti qıji sti. Ini ezbti qıji, eğleba xuı ser ti nigrn, wırd ezbeton pilon ra ht juy gni. Miyont ın wırdi ezbeton gırdon ıd, 100-150 ser ra nat guıni esta. O wext ra nat miyont ınon ıd dışmenati/nyarti esta. Geri ın tom blu nikni, label ına nyartiya nımti r r kuena teber. Z temomi welati, ına nyeweşiy mawa gıron tiya zi esta. Mesela; ri ına kindari ra vijnayişi serr 1999 ıd, muxtari ser ju myerdı kışya.

 Zon (Zıwan)

Dewıji, Zazaki qıs kni. Zazakiy yın şiv rmug ser hesıbyena. Semedu gı Swreg ra nızdi, zoni yın tay monenu zoni Swreg zi. Wextu gı xuı myon ıd mıjul bni, zoni xuı ri voni Dımılki, xuı ri zi voni Dımıli. Wextu gı şari ğr (ğerib) dır mıjul bni, Zoni xuı ri voni Zazaki, xuı ri zi voni Zaza. Qıji dewıjon, ewıli Zazaki musni. A ju ra wext mekteb yın dest kena p tay cefa oncni. Zoni yın nibedılyo (nvuriyo). Kelımon vrinon/royinon ra blu benu gı zoni yın ına end s serra bna zi end hezari serra nibedılyo. Vwoni dewıjon ıd lawukdari Zazakiwa.

 Muessess

 Mekteb

Dew ıd mekteb esta, ına mekteb vrciyon tna vrin bi (ilk bi). Ika miyonin (orta) zi kerda a (1998-99). Da 300-320 musaoği, 5 tn musnaoği (malımi) mekteb sti. Ju baxk mektebo zaf gırd estu. Bax meteb ıd tuyri (dar tye) sti.

In tuyri her serr bol bol tuyon tepşni. Dewıjon ra, kom bıwazu, komu gı rıya ra ravyeru, eşkenu şyeru dar, tuyon bıweru. Mali dew, z mera. Bax mekteb ıd r r dewıji yn piyser, kay kn, nışn ru, diwon kni. Dı lojmoni mekteb sti, feqet ru wırdina oncax ju yena şıxulnayiş, a bin biya xırabı.

 Comi

Dew ıd ju comi esta, mal comi estu, muezıni comi inu gı, tna qadro imomti estu. Comi bıniy dew da. Aw comi esta, c desmaji şıtışi (ırıki) estu. (zobi miyoni dew'ıd ırıki ini), tuwalt comi sti.

 Cıt u Tucaret

 Cıt

Dewıji zafi c, p motoron cıt kn. Dew ıd qe ini, hırıs-oras heb motor esta. Dewıji wextu gı cıt kn, engaz (hengazi) kn pawa. Bacyon (badna, peydena) wext, herqılon gırdon kni werdı (hurdi), sak kn pawa. Dewıjon ra tkı zi p gon (gaan) cıt kn. P engaz keneni, p sak kni umar. gı yeg yın qıji, eğleba p gon cıt kn. Cıt gon, cıt motor meqbulra. Bistin dı o (kes) p astueron cıt nikenu. Hema hema vaj temomi dewıjon p cıt idar xuı kn. Semedu gı dew ıd aw inya, cıt dew bja, awi niya. Dew ıd rzi engur zafi, engur ra bastyeq, dıms (rıb; bekmez), kesmı vırazni. Dew ıd vomyr (dar vame) zafi. Zaf vomon tepşni, ın vomon bni suk (rmug) ıd rueşni. Wextu gı wesar vrin ıd, newı newı vomyr vomon gni, cı ri voni ağala. In ağalon ra tırş vırazni, yon ız kni mıcyez (erez). Zobi dew ıd tuyr zi zafi. Erugyr (dar heruge) zi zafi. Dew ıd hcir (incir) zi bni, dew miyon ıd gelk hciryr sti. Dew ıd ğelı karrni (genım romni), dorp dew, pyru yega. Yon ğelo, yon cew, yon beşila (qawun) yon zi zebeşu (qerpuze). Tk dewıji şıni Swreg, Viranşehir u yınon ıd erd icarı kni, pemı (pamux) romni/karni. R r tkı şıni Qerecdağ dı erd icarı kni, eltik romn. Dewıji mehsuli xuı yon xuı bı xuı beni suk rueşni, yon zi tucar yenu dew ıd genu.

 Malciti

Dew ıd pes tayo. Dew ıd dewar, bız, myeşn/my yni pawtış. Dewıji bızon nipawn, tna sar ki ju-dı hebın pawn, yın zı q (qay, serba) rbrti pawn. Bıza gı miyoni myon da, kuena vrni, rbrti kena. Dew ıd zobi zi tk merdumi; kergon, hındiyon, werdekon, qonzon (qaz) wyi kn. Dew ıd, tkın heri, tkın zi astur/bygir sti. Şari dew, p barberon eğleba debar psi kıryeşenu. Dew ıd; pndir, tontur (thoraq), qatıx (mast), herış, run, du ub. vırazyni. Dewıji cı ra weri xuı vejni, o gı zyed (zde) bımonu, bni suk (rmug), rueşni.

 Dıkon

Dew ıd şeş hebi dıkoni (beqal) sti. In dıkonon ra hema hema vaj tı ıta wazni şkni pda bıkri. (mes, cığarı, tup, ay, şeker, sabun, hak, qatıx, şıt, du, i-mi kay qıjon ub.) Heto l drzin zaf i tı şkni ın dıkonon ıd pda bıkri.

 Qehwı

Dew ıd dı hebi qehw sti. Dewıji şıni tedı nışni ru, ay şımni, kağıd kay kni. R r ay ser kay kni, r r loqumi ser kay kni. Hına iyo qıji ser kay kni. Şari dew omnonı eğleba zer qehwi dı n, vri dyeson ıd nışn ru.

 Fırun

Dew ıd ju fırun esta, label ına fırun ıka nixebıtyena. Dewıji eğleba ki dı non pojni, g ki dı nipojni, srsıb dolmiş dır şıni suk, noni xuı gni yni. Dewıjon ra gı noni xuı zafi c p toq/tir (saci) pojni, ıni non ri voni noni tir. Tkı p tmsi (tepsi) pojni. Tiya tendur inya. gı ki dı non pojn, hım ardoni cıt şıxulnni, hım ardoni fabırqi şıxulnni. Tkı ın wırdin kni timiyona, newı alawn (ln ra).

 Warı u Ğurbet

Omnonı, dewıjon ra zafi şıni warı, tay şıni Ğurbet -Edena, İstonbuel, İzmir, Mrsin o caon binon- q guıriyayiş (xebat). Xebata gı dewıji dıma şıni eğleba, yon pemo yon zi inşatu. Dew ıd tay merdumi ıka Almonya d, tay zi şi om. Hot hebi war dew sti. Şari dew wesar, şınu warı, payiz tpya yenu dew. Nom ın waron hınai:

 Edti

Ma ıtya dı edti pyru ninuşti. Ma tna end edeti gı ze xuı zaf blu kni nuşti.

 Diwon

Zımıstoni, eğleba şari dew hemı batalu (thalo). Badi nımaji eş ra, şıni kik ıd (ky de) diwon doni peru. In diwonon ıd dewıji yni piser, mıjlayi kni. ı hewadis sti, pyru tiya yn qıskerdış. ayi u cığar şımyni, vomi u eskıji weryni, bıni du-dukalık id diwon benu vıla. Eğleba xurti ciya yn piser, extyari ciya yni piser. Wayri ki p beri dı nışenu ru. Xızmti diwoni aidi wayri ki do. In diwonon ıd g cini bıbi, yı zi pniy wadi dı nışn ru. Label eğleba, diwoni cinyon ciyo (ciao). In diwoni, heton nim şew dewom kni. Diwoni xuerton ıd kayi zi sti. Kayi gı xuerti kay kni tkı cı ra ın: tomı, newık, hirık, arık, mıft ub.

 Zewaj

Vrciyon kna vinn, blu kni, bacyon (bad laji ra voni, zafi c yon way yon zi vw lajk lajk ra vona; ma şıni tı ri fılon kna wazni, tı voni se? gı va temom, yı şıni wazni.

In yw gı qırari dayiş da voni, wa lajek byeru, ma bıvinı. g zer kna bıbu, vona şıma zoni. g xeber omi, va byern, temomu, rıy ki omya guıretış.

Heqi heni: Wxti heni, ze wazni destoni vw henı bıkri, vw dsti xuı a nikena, ımki gere heqi heni byeru dayiş. Ju zerdk yon engıştonk yon ız tk peron oni doni vw. Badi heni ra ın yew henı kni gılorek, mumon coni pedı u vw sera mumon arnni. Tabi mumon kn ezbi arnni.

Srsıb non doni, mala (mıle) comi ra veyn denu, vonu, byern, non bıwern! Badi noni ra, tk kay kni u sıra yena berdışi vw. Taxım doni pera.Yı sera zi, z monti z fistoni puetka siya doni pera, ın rı voni arşef. ita sur/xolı oncni sare, label vw nidoni. ımki heqi kberi wazni.

A, wext hına kena, vısturiy ay Quıron nona seri sar aya, bena zerı. Vw ciyzi xuı kena vıla, komu gı omo vwı, ciyez ra her ju ik (iy) cı ri kena hdya.

 Cini - comyerd

Cini u comyerdi yega dı tyedır xebıtyni. Cini vaş/ğelı inni, comyrdi doni ari, kni patos rı. Cini pesi wyi kni, dueşni. Qatıx hal kni. Guıri zer ki cinyon sero. Cini onyni qıjon ra (qay domana ken). Cinu u conmyrdi tyedır şıni pemı. Comyrdi şıni ğurbet q xebat. Wayri ki comyerdu. Ki dı vat comyrdi viyerenu ra.

 Vw - Vıstorı

Vw vıstori dır non wena, qıs kena. Vw vıstori het qıjoni xuı nona xuı vera. Z tk con (z ta caan), şermko gıron miyont yın ıd inu.

 Aw eştış

Wext varon (şiliye) nivaru, qıji miyoni dew ra grni, i-mi doni ari. Wext i xuı guıret, koti vri bri, wayr ki aw kenu qıjon ru. Dewıji bawer kn, gı hına bıker varon varenu.

 Teknoloji

Dew ıd cron estu. Dew ıd ju tyel (telefon) estu. Her ki dı radyon u tyip esta. Hema hema vaj, her ki dı televizyon esta. Dewıji p antnon gırdon tv sr kni. P ın antnon şkn televizyononi Avrupa zi sr bıkri. Dewıjon ra tkın video yın ız sti.

Nuştoğ: Egit Eskarıj