Beluçi, Zazaca, Farsça ve Kurmanci


[ Persê Zıwan u Gramerê Zazaki ]


Nustoğ/e: asmeno bêwayir roce - saete : 26. Çele 2002 20:23:19:

Beluçi, İran’in güneydoğusunda, Afganistan’ın güneyinde ve Pakistan’ın batısında, Beluçistan’da konuşulan bir Kuzey-Batı İrani dilidir.
Urduca dediğiniz ise Hint-Arı dil gurubuna ait olan Hindi diliyle aslında aynı dildir, fakat Urduca konuşanların müslüman olduğu için daha fazla Arapça’dan kelime devralmıştır.
Hint-Arı dilleriyle İrani dillerin de tarihsel olarak yakınlığı diğer Hint-Avrupa dillerine karşın daha yakındır. Avesta ile Sanskrit birbirne pek yakın dillerdi.

Kürtçe lisanları, Sivendi (Şiraz’dan kuzeyde) ile birlikte Kuzey-Batı İrani dilgurubunun Karman alt gurubuna dahildir. Kürtçe'de ayrıca birçok Güney-Batı unsuru mevcut.

Zazaca ise, Gorani, Sengseri ve Beluçi (Balôçî) ile birlikte Hyrkani altgurubuna dahildir. Zazaca ayrıca Hazar Denizi dilleri (Medo-Hazar [Kazvin] gurubu) olarak bilinen Herzeni, Mazenderani, Gileki veya Talişi'ye de yakındır, kısmen grammer ve de kelime dağarcığı olarak da.
Tarihsel olarak ise Part diliyle ilginç bağı vardır.

Verdiğim şema sayın Lecoq'un 1989'da sayın Dr. Gippert'in 1996'da İranoloji kriterlerine göre hazırladığı tabeladandır.

Beluçi dilinden ilk kez Frankfurt Üniversitesi’nde, Karşılaştırmalı Dilbilimi bölümünde, 98/99 kış sömestrinde Zazaca, Farsça, Kurmanci ve Beluçi karşılaştırıldığı zaman örnekler gördüm.
Beluçi’den çok fazla örnek yok elimde, bir arkadaşımın doktora tezini Beluçi üzerine hazırladığı için ulaşabileceğim kaynaklar var.

Beluçi’nin birbirinden farklı olan Raxşâni (Sarhaddi), Pancgûri, Kalâri, Sarâvâni, Lâşâri, Kêçi, sahil lehçeleri ve Doğu-Hill Beluçi gibi diyalektleri var. (Kaynak: Elfenbein, 1989 ve Jahani, 1989).

Beluçlar, Sünni mezhebine ait müslüman olan bir halktır. Beluçça, birçok İrani dillerine göre muhafazakar bir dildir, fakat Dravid dil ailesinden olan Brahui dilinden de kelimeler devralmıştır (örneğin ballu : nine). Beluçi’den vereceğim örneklerde Karaçi-diyalekti baz alınmıştır.

akraba sözcükleri:

kelime sıralaması: Beluçi : Zazaca : Kurmanci : Farsça

dede: pîruk : khalık/pirık : bapir/kalık : pıderbozorg
(amca) kâkâ : ap/ded : ap/mam : ‘emmû

(dayı) mâmâ : xal : xal : dâyi
(anne) mât : mae : dê/dayk : mâder
(baba) pît : pi : bav : pıder
(enişte) zâmât : zama : zava : dâmâd
(kaynana) wasûg : vıstewriye : xasi : xâş/mâderzen
(kayınpeder) wasarik : vıstewre : xezûr : xosor/pıderzen

fiiller:

not: Beluçi’de g ünsüzü ikincildir, aslen u-/v-‘den türemedir; örneğin „gurk“ (kurt) veya „gwât“ (rüzgar) kelimelirindeki ‚g’ aslen v’den türemedir

kelime sıralaması: Zazaca : Kurmanci : Beluçi : Farsça
geçmiş zaman kökeni / şimdiki zaman kökeni

görmek: di-;vênıt- / vên- : dit- / -bin- : dit- / gind- : did- / -bin-

söylemek: vat- / va-;vac : got / -bêj- : guşt / guş : goft / -gûy-

gelmek: ame- / ye-/ê- : hat- / -ê- : a-kt- / ây- : âmed / -ây-

yıkamak: şüt- / şü;şıw- : şıst- / -şo- : şuşt- / şod- : şost- / -şûy-

satmak: rot- / roş- : frot- / -froş : şawaxta- / şawaşk : forûxt- / -frûş-

duymak: eşnawıt-, eşna / eşnaw- : -(bı)hist- / (bı)hiz- : işkut- / işkan- : şenid- / -şınev-

satın almak: herina- / herin- : -kırri- / kırr- : (gir- ) : xerid- / -xer-

gülmek: huyiya- / huyi- : keni- / -ken- : kandit- / kand : xendid- / -xend-

sümmek/akmak: rêca- / rêc- : rêt- / -rêj : rêtk- / rêç : rixt- /- riz-

kaynamak: gıriya- / gıri- : kelin- / -kel- : grâst- / grâd- : cûşid- / -cûş-

bilmek: zanıt-;zana- / zan- : zanin- : -zan- : zant- / zân- : dânıst- / -dân-

yemek: werd- / wer- : xwar- / -xw- : ward- / war- : xord- / -xor-


şahıs sonekleri
tekil ; çoğul
1. –â(n) ; -ê
2. –e ; -e
3. –i ; -â

adın halleri

Zazaca ve Kurmanci’de de olduğu gibi Beluçi’de ismin iki hali vardır:
1. yalın hal (casus rectus)
2. bükümlü hal (casus obliquus)

yalın halin kişi adılları (zamir):
man, to, â
mâ, şumâ, â/ân

Bükümlü halin kişi adılları (zamir) (parentezdeki son adıl iyelik adılıdır):
manâ (manâ ra; manî)
tarâ (trâ; tay)
ây (âyâ, âyrâ; ây, âyî)

mârâ (me)
şumâ ra (şume)
âyân (âyânrâ; âyânî)

tamlama:
annem / babam: manî pît / mât


Ergatif hali Beluçi’de de mevcut olduğundan, geçmiş zaman geçişli ve geçişsiz fiilere göre çekim olur:

Geçmiş zaman (Präteritum):
geçişsiz fiil: man şutô (ez şiyane, gittim)
geçişli fiil: manâ guşt (mı vat, söyledim)
manâ tao dîst (mı tı diyay, ben seni gördüm)

Miş-li geçmiş zaman (Perfekt):
man şutagô (ez şiyane, gitmişim)
manâ guşta (mı vato, söylemişim)

Hikaye bileşik zamanı (Plusquamperfek)
man şutagitô (ez şi biyane, gitmiştim)
manâ guştaga (mı vati bi, söylemiştim)

Hikayeli geçmiş zamanda ise ergatif hali kullanılmaz:
man buşutenô (ez bışiyêne, gitseydim)
man buguşteno (mı bıvatêne, söyleseydim)

Beluçi’de hikayeli geçmiş zaman, görüldüğü gibi Zazaca’da da varolan –ên- / -en- soneki ile kurulur. Bu sonek Partça’da –âhêndê- idi.

ünlüler
Beluçi’de üç kısa ünlü (a, i u), beş de uzun ünlü (â, î, û, ê, ô) var.
hayvan adları
kelime sıralaması: Zazaca : Kurmanci : Beluçi : Farsça

ga : ga : gok : gâv (öküz)
her : ker : har : xer (eşek)
bıze : bızın : buz : boz (keçi)
verek : berx : gwarak : berre (oğlak/gidik)
miye (mêşın) : mi : mêş : miş (koyun)
verg : gur : gwark/gurk : gorg
cüce/juje : juji : caduk : cûce-tiği (kirpi)
herremuşk : kherremuşk : - : xermuşk (köstebek)
merre : mışk : muşk : mûş (fare)
lüwe : rovi : - : rûbâh (tilki)

Renkler
kelime sıralaması: Zazaca : Beluçi : Kurmanci :Farsça

sıpê : ispet : sıpi : sıfid (beyaz)
siya : syâh : reş : siyâh
sur : suhr : sor : sorx (kırmızı)
zerd : zard : zer : zerd (sarı)
zerrn(ên) : zarri (suneri): zêr(in): zerr(in) (altın(dan))
sêm(ên) : çandan : ziv(in) : sim(in)
kesk : şinz : kesk : sebz (yeşil)
khewe/kıho (hewz) : sabz/sawz : şin : âbi (mavi/yeşil)
gewr : sabz : gewr : xâkısteri (gri)


Bazı sözcükler
kelime sıralaması: Zazaca : Beluçi : Kurmanci : Farsça

cêr : çêr : jêr : zir (aşağı)
ceniye : can : jın : zen (kadın)
cınıtene : canag : jantın : zeden (çalmak, vurmak)
(ro)vitene (vic- ro) : gêcag : bıjêr- : bixten (biz-); eleg kerden (elemek)
roce : rôç : roj : rûz (gün)
cewiyaene : ciyag : jiyan : zisten (yaşamak)
berz : burz : bılınd : bolend (yüksek)

eşt- (erz-) : işt- (killag) : hêşt- (hêl) : hışt (hıl) (atmak, bırakmak)
serpez (< seperz) : ispulk : sıpıl : seporz (dalak)
zerri : dıl/zirdê (edebiyat) : dıl : dıl (yürek, gönül)
serre : sâl : sal : sâl (yıl)

wae : gwahâr : xweh/xwışk : xâher (kızkardeş)
waştene : lôtag (hint.) : xwestın : xâsten (istemek)
weş : waş : xweş : xoş (hoş, tatlı)

kew- : kap- : -kev- : -oftâd- (-keb-) (düşmek, şimdiki zmn.)




Cıwabi:


[ Persê Zıwan u Gramerê Zazaki ]