Zazaki Türkçe Deutsch English Kurdî þýma xeyr amey! hoþ geldiniz! willkommen! welcome! hûn bi xêr hatin! êwe be xêr bên! Բարի գալուստ! شما خوش آمديد  welkom! bien venue! bien venido! þöblaði! randi! dobro došli! καλώς ήρθατε! اهلاً و سهلاً brax methyox! mirësevini! Witamy! ķetili iqos tkveni mobrзaneba! oso oshibshiyo! irassha imasu добро пожаловать! Vítejte!
zıwanzagonwelat


Medya
Ornagê Sýlaiye (Dawetiya veyve u kewraine)
Zazaca davetiye örnekleri
Zazalar ve Zazaca üzerine bir amatör video klibi (Vaê Veroci)
Zazaki Learning Language Games - Be kay Zazaki musaene (Ingilizki)
Zýwan sero meqaley
Brigitte Werner:
Musnaena Zonê Ma u Pi
Eberhard Werner: Text Discourse Features In Southern Zazaki
Terminolociya keyey -Terminologie der erweiterten Familienstruktur der Zaza (Süd-Zazaki) (Zazaki - Deutsch)
Terminolociya keyey -Zaza Kinship Terminlogy and Structure (Zazaki -English)
T.L. Todd's Book "A Grammar of Dimili" (PDF)
Brigitte Werner: Features of Bilingualism in the Zaza Community
Gülistan Demir: Warum ist Zaza als Sprache bedroht? (NEU)
Edebiyat
Taê Pêserokê ma - Bazý Dergilerimiz
Romano Zazakiyo newe: Morýber (Cengiz Aslan)
Kýtabo neweo açarnae: Þazadeo Qýckek
Mahmeþa
Výzêri ra Ewro Istanýkê Zazayan
Zaza Volksmärchen von Damals und Heute
Zaza Folktales - Then and Now
Nuþtoði
Berfin Jêle

· Cüanýkê welatê tiji
· Çýmê Esqi to dero (kýtabo newe)
· Zonê Mae (NEWE)



Xýdýr Eren

· “Kýrmanciya Beleke” ya ki “Týrkiya Beleke”
· Sosyal Bilimciler ve Tarih Okumalarý
· 21yê Gucige Roca Jüanê Ma  u Piyê Ýsanêtine


M. Hayaloðlu

· Mehmet Bayrak ve Ebubekir Pamukçu

NEW RELEASE:

 

Z. Arslan (Ed.)

GPS 04
Zazaki – yesterday, today and tomorrow 
Survival and standardization of a threatened language

http://glm.uni-graz.at/publications/gps.html

 

Kýtabo newe: Gulvang u itýqatê Kýrmancu - Ali Dikme

 


Newe
Heiner Eichner (Zazaki Tagung Wien 18.12.2015)
Zaza - Geschichte und Gegenwart einer nordwestiranischen Sprache aus sprachwissenschaflicher Perspektive
( Zazaca – Dil bilim açýsýndan bir kuzeybatý Ýrani dili’nin tarihi ve günü)
Interview mit Prof. Dr. Katharina Brizić

Prof. Dr. Katharina Brizić ile söyleþi
Zaza Dil ve Kültür Derneði (Zaza-Der) Ýstanbul Yönetim Kurulu ile söyleþi
Dêsým de eve Zonê Ma çýturi more býrrnenê? - Zazacada nikah nasýl kýyýlýr? (Ali Dikme)

Atatürk - Seyit Rýza Görüþmesini Anlatan Belgenin Tarihsel Niteliði  (Levent Ýlhan)

 
Mesut Keskin ile söyleþi (Dr. Zeynep Arslan)
 
 

Prof. Dr. Ludwig Paul:

Interview über die Zaza-Sprache


Zaza Dili ile ilgili söyleþi

 


(E-book) Mahmeþa Výzêri ra Ewro Istanýkê Zazayan Zaza Volksmärchen von Damals und Heute Zaza Folktales - Then and Now

DERSÝM 38 SOYKIRIMDIR, ÝNSANLIK SUÇUDUR!

DÊSIM 38 TERTELEO, SUCÊ ÝNSANETÝNO!

Dersim 1938 - Ein Völkermord. Ein Verbrechen an der Menschlichkeit!
Yapay çatýþma ortamý yaratmak yerine Zazaca ürünler verilmelidir!
Zazaca Konuþan Alevilerin Etnik Kimliði Üzerine Bir Deðerlendirme - Fevzi Rençber
Die Sonne blieb stehen
Band II: Der Genozid in Dêsim 1937/38
Esther Schulz-Goldstein
Kýtabê þýirano (kýlamano) newe:
Berfin Jêle: Çýmê Esqi to dero

Antolojiyê Sairunê Dina (be Zazaki)
Berfin Jêle

 

Zazaki sero (Zazaki)
Zazalar ve Zazaca (Türkçe)
Zazas und Zazaki (Deutsch)
Le Zaza et le Zazaki (Français)
Zazas and Zazaki (English)
Зазаи и зазаки (Ruski)
Ζαζαϊκή γλώσσα (Greek)
Zaza i Zazaki (Polski)
Zazas en Zazaki (Nederlands)

 

 

Zazalar ve Zazaca

Zazalar’ýn yaþadýðý coðrafya

Zazalar, nüfusu tahminen 4-6 milyon olan bir halk olarak Doðu-Anadolu’nun Fýrat ve Dicle su havzasýnda yaþarlar. Sükun ettikleri yer enlem 37,8°- 42° ve boylam 37,8°- 40° arasý arasýnda yer alan bölgede, il olarak Doðu-Sivas’tan Varto’ya, Gümüþhane’den Siverek’e kadar uzanýr. Aðýrlýklý olarak Tunceli, Bingöl, Erzincan, Elazýð, Kuzey-Diyarbakýr illerinde yaþarken, Kangal, Zara, Ulaþ ve Ýmranlý (Sivas), Kelkit, Þiran ve Gümüþhane, Hýnýs, Çat, Aþkale (Erzurum), Gerger (Adýyaman), Pötürge ve Arapkir (Malatya), Mutki (Bitlis), Sason (Batman), Sarýz (Kayseri), Aksaray ilçelerinde de meskendirler. Bunun dýþýnda Ýstanbul, Ankara, Bursa, Eskiþehir ve birçok ilçeye göçetmiþ Zaza mevcuttur. Almanya, Avusturya, Ýsviçre, Hollanda, Belçika, Fransa, Ýsveç, Danimarka gibi Avrupa ülkelerinde bulunan Zaza sayýsý tahminen 300.000’dir. Çoðu Almanya’ya iþ veya son yýllarda iltica etmek için yerleþmiþtir. Cambul (Kazakistan) ve Batum (Gürcistan) bölgelerinde de 1944’te sürgün edilen Zazalar’ýn yaþandýðý söylenmektedir. Zazalar’ýn nüfusu hakkýnda kesin bir bilgi mevcut deðil, fakat tahminlere göre 3 milyon, bazý tahminlere göre ise 4 ile 6 milyon arasýdýr.

Dil ve etniklik

Zazaca, Hint-Avrupa dil ailesinin Ýrani diller gurubun Kuzey-Batý koluna dahildir. Beluçi, Gorani ve Sengseri dilleriyle Kuzey-Batý kolunun Hyrkani (Gurgan) alt gurubunu teþkil etmektedir. Zazaca’nýn diðer akraba olduðu diller arasýnda Taliþi, Mazenderani, Semnani, Gileki, Tati, Herzendi, Kürtçe, Farsça sayýlabilir. Gramer ve kimi önemli sözcükler açýsýndan Zazaca’ya yakýn olan diller Kuzey-Ýran’da, Hazar Denizi kýyýsýnda konuþulan dillerdir. Onun dýþýnda Anadolu’da konuþulan Kurmanci-Kürtçesiyle yüzyýllarca ortak coðrafya paylaþtýðýndan dolayý bir dil yaklaþýmý olmuþtur.

Zazaca üzerine Türkiye’de, özellikle siyasette bir Kürt lehçesi olarak bilinen bir statüko mevcut. Ýrani dillerin dilbilim dalý olan Ýranoloji’ye göre ise Zazaca bir Kürt lehçesi veya dili deðil, baþlýbaþýna bir dildir. Kürtler’in siyasi ve sayýsal olarak Zazalar’a göre daha üstün olmasý, Zazalar’ýn ve Zazaca’nýn varlýðý konusunda epey bir dezavantaj oluþturmuþtur. Zazaca hakkýnda siyasette ve halk arasýnda, özellikle Batý-Anadolu’da yaygýn olan “Kürt lehçesi” diye bir tanýmlama vardýr. Fakat özellikle son yýllarda yavaþ yavaþ açýða çýkan araþtýrmalarýn ve dergilerin sayesinde bu görüþ deðiþmektedir.

Türkiye’de Türkçe’nin dýþýndaki yerli dillere uygulanan baskýdan ve inkardan dolayý Zazaca hakkýnda herhangi bir bilimsel kaynak bulmak pek güç. Ondan ötürü Zazaca Türkiye dýþýnda, özellikle Almanya’da araþtýrýlabilip, bilimsel olarak Ýrani diller arasýndaki yeri saptanmýþtýr.

 Zazaca’yý ilk olarak baþlýbaþýna bir dil olduðunu, yaptýðý derleme, araþtýrma ve incelemeleriyle kanýtlayan ilk dilbilimci Oskar Mann’dýr. Oskar Mann’ýn  1903’ten 1907’ye  kadar yaptýðý araþtýrmalarýný ilerletip kitap haline getiren Karl Hadank, “Die Mundarten der Zâzâ” adlý bilimsel eseri 1932 yýlýnda kitaplaþtýrmýþtýr. Böylece Ýranoloji dilbilimde Zaza dili bugüne kadar dilbilimcilerin hemfikirliliðiyle baþlýbaþýna olarak tanýnma durumunu korumakta. Oskar Mann’dan önce Peter Lerch (1856), Friedrich Müller (1864), Albert van Le Coq (1901) gibi araþtýrmacý ve dilbilimcilerin eserlerinde de Zazaca hakkýnda folklorik yazýn derleyip kýsmen analiz de etmiþlerdir.

 W.B. Henning (1954) , D.N. MacKenzie (1961-95), T. L. Todd (1985; A Grammar of Dimili [also known as Zaza], Michigan 1985, 277 s.), G.S. Asatrian / F. Vahman (1987-95), Joyce Blau (1989), P. Lecoq (1989), C. M. Jacobson (1993-97; Rastnustena Zonê Ma / Handbuch für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache, Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn 1993 / Ýstanbul 2001, Tij Yayýnlarý; Zazaca Okuma Yazma El Kitabý, Bonn 1997 / Ýstanbul, Tij Yayýnlarý), J. Gippert (1993-96), M. Sandonato (1994), Ludwig Paul (1994-98; Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie, Dr. Ludwig Reichert Verlag, Wiesbaden 1998, 366 s.), Zýlfi Selcan (1987-98; Grammatik der Zaza-Sprache, Nord-Dialekt (Dersim), Wissenschaft und Technik Verlag, Berlin 1998) gibi dilbilimcilerin analiz ve araþtýrmalarý günümüze dek sürmekte.

 Devleti oluþturan temel taþlarýndan birinin 1914-15 Ermeni-Süryani-Yezidi-Rum soykýrýmý ve 1937-38 Dersim soykýrýmý olan Türkiye Cumhuriyeti'inde cebren de uygulanan tevhidi tedrisat kanunundan dolayý egitim dili sadece Türkçe’den ibaret sayýlmýþ, bu yüzden Zazaca ve diger anadolu dilleri kendilerini bir eðitim ortamýnda geliþtirebilmek ve eðitim dili olabilme imkaný bulamamýþtýr. Eðitim dilinin sadece Türkçe’den ibaret olmasý medeniyetler beþiði olan Anadolu’nun çok dilli ve kültürlü yapýsýna büyük zarar vermiþtir. Bundan dolayý Zazaca ve diðer etnik diller varlýklarýný sürdürme noktasýnda unutulma ve ölü bir dil olma sýnýrýna gelmiþtir. Son yýllarda özellikle Avrupa’da Zazaca edebiyatý ve yazý dili çalýþmalarý ve çabalarý Zazalar arasýnda olumlu bir yanký oluþturmuþtur.

Zazaca, Kuzey-Batý Ýrani dilleri arasýnda Prof. Dr. J. Gippert ve P. Lecoq’un þemasýna göre (bkz. Ýrani Diller) þöyle sýnýflandýrýlmakta:

   KUZEY-BATI IRANÎ:


Hyrkani (Gurgan/Cürcan) Gurubu: Beluçi, Sengiseri, Gurani, Zazaca
Karmani Grurbu: Kürtçe, Sivendi
Medo-Hazar (Caspic) Gurubu: Gileki, Mazederani, Sorxeyi, Taleshi, Âseri

GÜNEY-BATI IRANÎ:
Farsca, Tacikçe, Tati

Tarihsel olarak son yapýlan araþtýrmalara göre Zazaca,  bir Ortaçað-Ýrani dili olan Partça’ya yakýnlýk arzetmekte. Günümüz Kuzey-Ýran’da, Hazar Denizi kýyýsýnda konuþulan diller de Zazaca’ya ilginç yakýnlýk göstermekte.

Din

                Zazalar’ýn hemen yarýsý Alevi, yarýsý da Sünni Müslüman kesimden oluþmaktadýr. Sünni kesimde ayrýca Þafii ve Hanefi Zazalar mevcut. Dersim aþiretlerinden oluþan Alevi Zazalar, Koçgiri (Zara, Kangal, Ulaþ, Divriði)’den Varto-Hýnýs, kýsmen Bingöl yöresinde, ayrýca Kayseri’nin Sarýz ilçesinde mesken iken, Sünni Zazalar da Elazýð, Bingöl, Diyarbakýr, Siverek, Adýyaman, Aksaray, Mudki, Sason bölgelerinde yaþamaktalar. Özellikle Alevi-Sünni ve de Þafii-Hanefi farklýlýðý Zazalar’da dildeki þive ve kültürde, yaþam tarzýnda belirmiþtir.

 


Zazaki

 

 

Zazaki (Dýmýlki, Kýrmancki, Zonê Ma, Þo-Bê ya zi Kýrdki), zýwanê Zazayano, aidê gruba Zýwananê Ýrankiyano, zýwanê do Ýrankiyê zýmey rocawanio, yanê zýwananê Goranki, Kurdki, Soranki, Kelhurki, Gileki, Beluçki, Sengserki, Mazenderanki, Talýþki ra nezdiyo. Mýntýqa Mezopotamya zýmey u Anatoliye de texminen 3-4 milyon merdumi Zazaki qýsey kenê. Týrkiya de Týrki u Kýrdaski ra tepeya hetê reqemi ra zýwanê hirêyýno. Tesbitê ilmdaranê Zazaki (Dýmýlki,Kýrmancki, Kýrdki, Zonê Ma) ra kokê xo reseno zýmey Ýrani mýntýqay Deylemi (Gilan). Hetê tarixi ra Partki ra nezdiyo. [1] 

Sebebê xoser biyaena Zazaki nê zýwanan miyan de ki noyo ke, Zazaki be hirê lehcanê xo ra yew zýwano, be zýwananê Kurdki ya ki Farski yew “dialect continuum” yani yew dewamiya lehcey tey çýniya. Be qýseo bin, qet yew fekê Zazaki yew ca de, her ke þi, nêbeno Kurmancki (Kýrdaski); qet yew fekê Kýrdaski ki jû mýntýqa de qet nêbeno zey Zazaki. Elbet ke taê mýntýqan de tesirê nê hurdýmêna zýwanan yewbini rê zêdeo ya ki þenýko, labelê gramer u luðetê býngehi tým sabýto.

Zazaki ra, zýwano ke ma zanime, hetê rýçýki (kok) ra nezdiyo, yani; qýse u gramerê cý zehf mendê ro yewbini, Kýrdaski u Farskiyo. Labelê tenya enê hurdýmêna zýwani niyê, zey ninan 40 zýwano bin esto ke rýçýkê xo be Zazaki yewo, nê aidê yew komiê (grube). Namey enê komi Ýranolociye de “zýwanê Ýranki”yê. Elaqay nê terimi “Ýran” be dewleta Ýranê ewroyêni çýniya; no yew nameo umumiyo. Farski ki nê 40 zýwanê Ýranki ra yewo, pilê zýwananê Ýrankiyan niyo. Zýwanê binê ke Zazaki ra rýçýk ra tenêna nezdiyê, zýmey (þýmalê) Ýrani de, kýþta deryaê Xezeri de qýsey benê, zey: Herzendi (Tatkiyê Veroci), Talýþki, Mazenderanki, Sengserki, Sýmnanki, Gileki; heto bin ra ki Gorankiyo ke mabeynê Ýran u Ýraqi de qýsey beno, yew ki Beloçkiyo ke Ýran u Efðanýstan u Pakýstan de qýsey beno. Nê zýwanê ke ma amardi, zýwanê Ýrankiyê rocawaniê (ðerb). Farski ke ser kewo (Farski ra ðeyr), zýwanê bini aidê zýwananê Ýrankiyê zýmey rocawaniê. Zýwanê Ýrankiyê rocakewtene (rocvetýþ, þerq) ki estê ke gorey ê rocawani tenêna yewbini ra dûriê, labelê anci ki yew komê zýwanan seroyê. Ninan ra taê (têk): Peþtoki (zýwanê Efðanýstani‘ê dýyýno resmi), Osetki (Kofkasya de qýsey beno, Týrkiya de ki), Yeðnobki, Peraçki, Ormurki, fekê Pamiri. Zýwanê Ýranki eninan ra yenê pêra.

Nê zýwanê Ýrankiyê ewroyêni texminen 4000 serre ra aver be werezayanê xo zýwananê Hind-Ariyan (Urdu, Pancabi u ê bini) u Nurýstani (Aþkun uêb.) ra biyê ciya. Enê zýwanê Hind-Ýranki xo miyan de yewbini ra 4000 serre ra aver hetê gramer u xeznay kelýman ra zehf nezdi biyê. Oyo ke vacime, gramerê zýwanê Ewýsta (Avesta) u Vêda hetê grameri ra %90 zey yewbini biyê. Ezbeta zýwananê Hind-Ýrankiyan ki anci aidê keyey (familya) zýwananê Hind-Ewropao. Yani, zehf dûri ra ta zýwanê Ýrlanda u Cêrmenki (Almanki, Ýngilizki, Danki) u Romanki (Ýtalyanki, Ýspanyolki) u Yunanki u Arnavutki u Ermenki ra heta Hind-Arki, yew ki zýwananê merdeyan ra Hititki u Toxarki ra pêro weretê.

Mýntýqay Zazaki

Zazaki, Týrki u Kýrdaski ra tepeya hetê reqemi ra sinoranê Týrkiya miyan de zýwanê hirêyýno; mabeynê mýntýqay Anadoliya Rocakewtene (þerq) u zýmey (vakûrê) Mezopotamya de, býnatey Fýrat u Dicley, mýntýqay serêne de qýsey beno. Ena mýntýqa jû temamiya coðrafike mocnena (musnena) ra. Wýlayetê (il) ke tewr zêde no zýwan qýsey beno, Dêsýmê zerrey (Mamekiye, Tuncêliye) u Çewligo (Çolig, Bingol). Zewbi, wýlayetanê Erzýngan u Xarpêti be zýmey Diyarbekýri ra xeylê qezan de, mýntýqay Qerebeli, yanê qezê Sêvazi Qangal u Zera u Ulaþ de, qezay Gýmýþxaney Kelkit u Þiran de, qezay Mûþi Varto, ê Erzurumi Xýnýs u Tekman u Çat, ê Semsûri (Adýyaman) Aldûþe (Gerger), ê Rýha (Urfa) Sêwrege, ê Meletiye Þêro (Pütürge) u Erebgir, ê Sêrti Hewêl (Baykan), ê Býdlisi Motki, ê Qersi Selim; Aqserayiye de ki (zi) taê dewan de qýsey beno.

Taê cayan de ki jû ya ki dý dewan de Zazaki qýsey beno, zey ê Qeyseriye Koyriye (Sarýz), ê Toqati Almus, ê Ardahani Kola (Merdenik, Göle) de. Pancas serra peyêne riyê goçê metropolanê Týrkiya ser, çewres serra peyêne de sebebanê ekonomikan u siyasiyan ra ki dýwelanê Ewropa zey Almanya, Ýsveç, Holanda, Ýsviçre, Fransa, Austriya de ki nýfusa Zazayan esta. Taê çýmey vanê, Gurcýstan u Qazaxýstan de ki Zazay estê, labelê inan sero dest de melumat çýniyo. 

Zey coðrafyay Anadoli u Mezopotamya her ca de zýwan u mýleti têkýþt u têzerre derê; Zazaki ki welatê xo de zýwananê binan de irtýbat dero u nê zýwanan ra tesir ki biyo, qýsey gýrewtê, qýsey ki daê cý. Heta kokardena (cênosidê) 1915i her mýntýqay Zazaki de Ermenki ki qýsey biyêne, kýþta veroci de Suryanki (Asurki) u Erebki ki. Zýwano ke hetê koki ra tewr zêde coðrafyay Zazayan de cý ra nezdiyo, Kýrdaskiyo (Kurmanci, yani Kurdkiyê Zýmey).

Zazaki miyan de xeylê qýsey Erebki ki estê, xora Erebki ra xeylê qýsey kewtê zýwananê coðrafyay Ýslami’ê binan ki. Týrki, Yunanki, Lazki, Gurcki, Suryanki ki kýþte ya ki nezdiyê Zazaki de qýsey biyê ya ki benê. Oyo ke Týrki zýwano resmiyo u heto bin ra rivatanê politikay asimilasyoni ra 80 – 100 serra peyêne de tesirê Týrki Zazaki sero zêdiyao. 

Rýçýkê Zazaki

Oyo ke Zazaki zey xeylê zýwananê Ýrankiyanê binan erey nusiyao, zemanê veri (guno verên) ra wesiqey u kýtabey çýniyê, ma be temamiye nêþenime rýçýkê (koka) Zazaki sero çiyo aþkera vacime ya ki Zazaki coðrafyay zýwananê Ýrankiyan de aver koti qýsey biyo, qýseykerdoðê zýwani senên ca u cange ra geyraê. Sayiya taê qýyasanê tarixiyan ra zýwanzani[1] vanê ke, elaqay zýwanê Partan be Zazaki hetê tarixi ra zehf nezdiya, labelê tam zey yewbini (pê) niyê. Zazakiyo ke wextê Partan de (Milad ra aver seserra 3yýne heta Milad ra tepeya seserra 3yýne) qýsey biyo, Partki zehf nezdi biyo, labelê yew zýwan nêbiyê; her çýqas ke ê wexti ra zýwanê Ýrankiy gorey ewroy tenêna yewbini ra nezdi biyê. Sinorê imparatoriya Partan’ê  rocawani (ðerbi) be coðrafyay Zazayan ra kewnê tê (zey pêyê).

Jû teoriya rýçýki ya ki goçi esta ke, cý rê vanê „teoriya Deylemi“[2], awa ke Zazay texminen MrT seserra 9.10. zýmey Ýrani, mýntýqay Deylemi (eyaletê Gilani de) ra ameyê caê xoyo ewroyên. Ena teoriye na het ra raþt asena ya ki gýreo ke tey esto, oyo ke, zýwanê ke ewro mýntýqay zýmey Ýrani, verocê Deryaê Xezeri de qýsey benê, zey Herzendki (Tatkiyê Veroci), Mazenderanki, Talýþki, Sýmnanki, Sengserki; hetê koke ra Zazaki ra nezdiyê. 

Zýwanê ke Zazaki de irtýbat de

Zey her zýwani, býlxassa coðrafyay Anadoli u Mezopotamya u Kofkasya de, Zazaki ki xeylê zýwanan de irtýbatê xo biyo, zýwanê bini tesir kerdê, tesirê zýwananê binan de ki mendo. Zazaki de hetê ra zýwananê Ýrakiyan’ê zey Farski u Kurdki ra çekuy kewtê cý, labelê tewr zêde qýsey xami (ðeribi) Wextê Ýslami ra nat Erebki raê. Riyê hezar serre irtýbatanê ciranine (embýryanine) ra Ermenki u Suryanki ra ki kelýmey kewtê cý. Zewbi, Yunanki, Latinki, Gurcki, Lazki ra ki qýsey yenê diyaene. Oyo ke Týrki hem zýwanê wendýþio resmiyo, hem pê Týrki politikay asimilasyoni ameya kerdene, serranê peyênan de tesirê Týrki Zazaki sero zêdiyao. Anci ki, Zazaki gorey þert u þurtê xo, oyo ke qet zýwanê nuþten u zýwano resmi nêbiyo, xeylê çekuyê xoyê mêrasi (kelýmey xo çaðê Ýrani ra) dardê we. 

Zazaki sero cýgeyrayýþê ilmiy

Zazaki sero cýgeyrayýþi (tedqiqati, araþtýrmalar) gorey taê zýwananê binan zehf rew nêbiyê. Anci ki zýwanþýnas u iranologi heta nýka rýnd kewtê a dýme, geyraê Zazaki, taê eserê ilmiyê hewli [erciyaey] ardê meydan. Zazaki sero sýfte 1857/58 kýtabê veciyeno. Ýranolog Peter I. Lerchi cengê Qýrým u Rusya de yew Zazaê Çewligio ke esirê cengio, tede qýsey keno, cý ra notan gêno. Ninan, notanê xoyê binanê ke Kýrdaskiyê, piya 1858 de kýtab de be Ruski u Almanki veceno. Nê gureynayýþê (xebatê) xo de analizê grameri çýniyo, xorê qeydanê Zazaki çarneno Almanki / Ruski. Nê noti eyni wext de nusiyayýþê Zazaki de tarix de gamê da verêna hewla. Oyo ke Lerchi gramer u þýkl u bunyay Zazaki sero yew analiz nêvýraþto, ey Zazaki býnê diyalektanê Kurdki de diyo. Friedrich Müller pê metnanê Lerchi cýgeyrayýþ de dewam keno (18 peli). Arekeolog Albert von LeCoq ki 5 pelan Zazaki ra notanê xo veceno. Ýranolog F. C. Andreas qeydanê LeCoqi sero jû mektuba xo de (7.7.1909) ano a zýwan ke Zazaki aidê Kurdki niyo.

1906ýne de wezifa diyena Oskar Manni ke zýwananê Ýrankiyan sero analizo zýwanþýnaski výrazo, nê zýwanan miyan de Zazaki ra ki kýþta Sêwreg u Çewligi (Kor) ra notan gêno u heta ê wext melumato tewr hera [hira] dano arê (be tercumey Almanki 91 peli, 5 feki [þiwey]). Mergê (merdena) O. Manni ra tepeya Ýranolog Karl Hadanki fekan sero analizê grameri výrazeno u hetê ra ki zýwananê binan de þaneno têver, 1932 de keno kýtab, veceno. Heta o taw Zazaki, diyalektê de zýwanê Kurdki ameyne diyene, labelê O. Manni be K. Hadanki ra eke zýwanê Ýrankiy zey Zazaki, Kýrdaski, Farski, Osetki þanay têver, analiz kerd, reþti no netice ke zýwananê Ýrankiyan miyan de Zazaki zýwanê do xosero u lehcey Kurdki niyo. Hem ki, Zazaki hetê bunyay (yapý) zýwani ra tewr tipik zýwanê Ýrankiyê rocawanê zýmeyo. Ao, nao, Zazaki hewna [hýma] ki Ýranolociye (ilmê zýwanan u kulturanê Ýrankiyan) u ilmê zýwanan de Zazaki zýwanê do xoser amariyeno (hesebiyeno).

Pancas serre ra tepeya zýwanþýnas T. L. Todd 1985ýne de Zazakiyê Çêrmuge sero pê metodanê zýwanþýnaskiyan yew gramer veceno. Serranê 90yan ra dýme merdumanê ilmê zýwanan ver kerdo cýgeyrayýþanê xoriyan. Zazaki de mewzuyanê mýxtelýfan sero nê akademisyenanê zýwanþýnasiye ra meqaley u tezê master u doktora veciyaê:

Fonolociye (Cabolov 1985), nêbiyayýþ (negation) (Sandonato 1994), izafet (MacKenzie 1995), qayto zýwanþýnaskiyo umumi (Asatrian 1996, Asatrian/Gevorgian 1988, Asatrian/Vahman 1990, Blau 1989, Kausen 2006 ve 2012), heruna Zazaki zýwananê Ýrankiyê rocawani de (Paul 1998b), edebiyat u nuþtene (Selcan 1998b), raresayýþo tarixi (Gippert 1996 u 2008), etimolociye [rýçýkê çekuyan] (Bläsing 1995, 1997; Schwartz 2008) u qanunê imla (raþtnuþtene) (Jacobson 1993), kýtabê desti’ê wenden u nuþtene (Jacobson 1997), dýzýwanine (Temizbaþ 1999, B. Werner 2006), adapsiyonê qýsanê xaman/ðeriban (Malottke 2006), edati (Arslan 2007), diyalektolociye (þiweþýnasiye) (Keskin 2008). Yew ki 1998ýne de dý gureynayýþê doktora (Paul 1998a (gramer u cerrebê diyalektolociye), Selcan 1998a (gramer)) u ê Ýlyas Arslani (2016) estê ke no cýhet de zehf mýhimê. Hele ke hetê tesnifê (klasifizekerdena) zýwananê Ýrankiyê rocawani ra meqalê Ludwig Pauli (1998b) Ýranolociye de ki caê do zehf mýhim gêno. L.Paul nê meqaley xo de zýwananê Ýrankiyanê kehanan u miyanênan (wertênan) ra heta zýwananê Ýrankiyanê neweyan, rêça venganê qýsanê weçýniteyan (isoglosses) þaneno têver, zemano kehan ra (2500-3000 serre ra aver) heta ewro vengê ê qýsan zýwan be zýwan senên vuriyeno, ano çým ver. Vacime ke, Farskiyo Kehan u Ewýsta de „ǰani-„, „vač-„ (býwane: ‚cani‘, ‘vaç’), Farskiyo Wertên (Pehlewki) de u Farskiy newe de biyê „zan“ u „(ā)vāz“, Partki de „žan“ u „vāž-„(býwane: ‚jan‘, ‚vāj‘), zýwananê Ýrankiyan’ê ewroy de, Kurdki de “jin” u “bêj-”, Zazaki de “ceniye” u “vac-“ (vatene). Dades qýsey hýnanêni yenê têver þanaene u insan reseno yew netýcey tesnifi.

Weziyetê Zazaki

Heta roca ewroyêne statuyê dê Zazakiyo resmi çýnê bi, tek tenya pê qýseykerdene ardo na roce. Labelê anci ki gorey þert u þurtê xo pay ra mendo, edebiyato qýseykerde u ðeznay xo dewletiya. Heto yew ra ke tarix de alfabey xo nêvýraþto, edebiyatê xoyo nuþte çýnê biyo, heto bin ra ki ilankerdýþê Cumhurêtê Týrkiya ra dýme, býnê namey siyasetê “Týrk-kerdene“ ra dewleta zordeste no zýwan men kerdo, taliyê nê zýwani xýrabýn þi. Zazaki u zýwanê bini welatê xo de, xo be xo rê kerd tohmete, výst (fist, fit) býnê bandýre. Kami ke kerdêne ke zýwanê xo de býnuso ya ki zýwan u kamiya þarê xo sero qurde býkero, sero tedqiqat výrazo, ceza werdêne, kewtêne hepýs.

Dewlete zýwanê xoyo resmi na ro, radon u qezetey u edebiyat, peydêna têlevizyon de tek tenya Týrki bi. Heni kerd qafýka mýlleti ke Týrki qýymetýn bi, zýwanê mehelliyê bini bêqýymeti biy, caê de nêvêrdêne. Mekteban de cebr u zor ra Týrki salýx diya. Dewan de Zazaki çýqas ke qýsey biyêne ki, siyasetê dewlet‘ê zýwani kewti bi kar, þari pede huwiyet u zýwanê xo ra þerm kerdêne, keyan (çêyan) de zýwanê ma u piyê xo qýsey nêkerdêne, be domananê (qýcanê) xo salýx nêdaêne, cý nêmusnaêne. Dewlete seba ke inkar býkero, politikay “lehçe“y vete. Zazaki kerd diyalekt ya ki þiwe, kamiya (huwiyetê) þari kerd “kamiya býni“ (alt-kimlik). Nê kerdenanê dewlete hetê asimilasyoni ra meywey do diyê ke peyniya peyêne de dezgehê [[UNESCO]]y ki pê raporê xo serra 2008ýne de Zazaki zýwananê býnê tehlýkey miyan de hesebna. Nesýl be nesýl (ac be ac) Zazaki her ke þi, daêna þenýk yeno zanaen u qýsey kerdene.

Mabeynê zýwananê Ýrankiyan de caê Zazaki

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Iranian-languages-map.jpg/300px-Iranian-languages-map.jpg

Mýntýqay zýwananê Ýranki

Zýwanzanaoðê iranolociye ra gore Zazaki miyanê / wertê zýwananê Ýrankiyan de zýwanê do xosero.

  • Ýrankiyê Zýmey Rocawani   (24 zýwani, 31 milyon qýseykerdoði)

 

Diyalektê Zazaki

Gorey Ýranolog Ludwig Pauli, hirê (3) diyalektê Zazaki estê:

1. Zazakiyê Zýmey

Dêsým, Erzýngan, Gumuþxane (Kelkit), Varto, Xýnýs, Tekman, Çat, Aþqela, Sêvaz (Qoçgiriye) [1]

2. Zazakiyê Merkezi

Pali-Çolig, Hêni, Xarpêt, Piran, Lýcê, Erðeni, Pasor

3. Zazakiyê Veroci

Çêrmuge-Sêwrege, Alduþe [2]

Ê Lýcê, Erðeni, Pasor, Maden merdum þeno mabênê diyalektanê merkez u veroci býhesebno. Fekê zey Motki u Aqseraiye ki fekê kýþtê (kalekê), nê mabênê merkez u veroci de manenê.

(Mesut Keskin)

 

 


 

 

    Lista gıreyan
    Qýsebend
Qýsebendê Zazaki (Koyo Berz)
Qýsebend: Farski-Gileki-Týrki-Zazaki
    Melumatê muhimi
Prof. Dr. Jost Gippert
Ýranî dillerin soyaðacý
Dikey evrim
Aralarýndaki iliþkiler
    Newe
Pankartê Platformê Zazaki Festivalê Muzýri Dêsým de Amnan 2009

Zazaki-Deutsch/Deutsch-Zazaki Online Wörterbuch

Sanýka Muzýr Babay sero - Munzýr Baba efsanesi

M. Keskin: Zaza u Zazaki sero gurenais ser jü cüabo mecburi

Pela reportajan biye a

Nan u sole :
Germia Ýmamu

Nadia Visser ile söyleþi

Interview with Nadia Visser
 

- Lehrbuch „Zonê Ma zanena? (Mesut Keskin)

- Zahlen im Nord-Zazaki mit Ton

- Zazaki Wörterbuch-App für Android

výraþtoðê keypele: hesenê reqasa & asmêno bêwayir